Hjalmar Schacht był jednym z tych technokratów, którzy w momentach kryzysu potrafili narzucić rynkom i państwu własną wizję porządku finansowego.
Jako prezes Reichsbanku i późniejszy minister gospodarki odegrał ważną rolę zarówno w stabilizacji niemieckiej waluty po I wojnie światowej, jak i w budowie mechanizmów finansowania zbrojeń III Rzeszy.
Jego biografia jest trudna do prostego sklasyfikowania.
Nie był ideologiem nazizmu w stylu Hitlera, Goebbelsa czy Rosenberga. Był za to sprawnym finansistą, który uznał, że autorytarny reżim może stać się narzędziem realizacji jego własnej wizji gospodarczej i rewizji porządku wersalskiego.
W praktyce jego rozwiązania pomogły nazistowskim Niemcom odbudować potencjał militarny, ukryć skalę zbrojeń i przestawić gospodarkę na tory coraz silniejszej mobilizacji wojennej.
Droga zawodowa Hjalmara Schachta
Hjalmar Schacht urodził się w 1877 roku w Tinglev na terenie Szlezwiku.
Studiował ekonomię i nauki społeczne na kilku uniwersytetach niemieckich, m.in. w Kilonii, Monachium i Berlinie.
W pierwszych dekadach XX wieku pracował w bankowości prywatnej oraz w sektorze finansów zagranicznych, zdobywając reputację sprawnego specjalisty od kredytu, walut i relacji międzynarodowych.
Podczas I wojny światowej związał się z administracją finansową państwa i z instytucjami obsługującymi gospodarkę czasu wojny.
Doświadczenie w zarządzaniu długiem, kredytem i polityką pieniężną w warunkach skrajnego napięcia fiskalnego stało się jednym z fundamentów jego późniejszej pozycji.
Po wojnie, w chaosie rewolucji, kryzysu reparacyjnego i inflacji, Schacht wszedł do ścisłej elity decydującej o polityce pieniężnej Republiki Weimarskiej.
W 1923 roku został mianowany komisarzem walutowym, a wkrótce potem objął stanowisko prezesa Reichsbanku.
To wtedy zyskał opinię „czarodzieja waluty”, który odegrał kluczową rolę w zatrzymaniu hiperinflacji i przywróceniu podstaw funkcjonowania gospodarki.
Stabilizacja marki po hiperinflacji
Hiperinflacja 1923 roku była jednym z najbardziej dramatycznych epizodów gospodarczych XX wieku.
Marka papierowa traciła wartość w zawrotnym tempie, płace wypłacano nawet kilka razy w krótkich odstępach czasu, a oszczędności szerokich warstw społeczeństwa zostały praktycznie unicestwione.
Schacht, obejmując funkcję komisarza walutowego, odegrał kluczową rolę w stabilizacji systemu pieniężnego i we wdrożeniu nowej waluty — Rentenmarki, wprowadzonej pod koniec 1923 roku.
Nie był jedynym autorem całej reformy, lecz stał się jej najważniejszą twarzą instytucjonalną i polityczną.
Najważniejsze elementy tej operacji można streścić w kilku punktach:
- zastąpiono zdewaluowaną markę papierową nową jednostką walutową — Rentenmarką,
- jej podaż miała być ściśle ograniczona,
- formalnie powiązano ją nie ze złotem, którego Niemcy faktycznie nie posiadały, lecz z hipotetycznym zabezpieczeniem na majątku ziemskim i przemysłowym,
- równolegle ograniczono możliwość dalszego finansowania deficytu przez niekontrolowaną emisję pieniądza.
Było to w dużej mierze działanie psychologiczne i instytucjonalne.
Nie chodziło wyłącznie o materialne „pokrycie” nowej waluty, lecz o odbudowę wiary rynku i społeczeństwa, że emisja pieniądza zostanie zdyscyplinowana, a państwo przestanie finansować własne wydatki przez drukowanie coraz większej liczby banknotów.
Schacht wykorzystał autorytet Reichsbanku jako instytucji zdolnej przeciwstawić się krótkoterminowej presji fiskalnej rządu.
W krótkiej perspektywie operacja była spektakularnym sukcesem — hiperinflacja została zatrzymana, a Niemcy odzyskały minimalne warunki do działania gospodarki rynkowej.
Nie zmienia to jednak faktu, że wcześniejszy proces inflacyjny zdążył już doprowadzić do trwałego wywłaszczenia oszczędności szerokich warstw społeczeństwa i głębokiego kryzysu zaufania do instytucji państwa.
Schacht w systemie reparacji, plan Dawesa i plan Younga
Po zatrzymaniu hiperinflacji Niemcy musiały zmierzyć się z problemem reparacji wojennych oraz ponownego włączenia do międzynarodowego systemu finansowego.
W ramach planu Dawesa z 1924 roku ukształtowano mechanizm, w którym niemiecka gospodarka była stabilizowana przez napływ kapitału zagranicznego — przede wszystkim amerykańskiego — przy jednoczesnym utrzymaniu płatności reparacyjnych.
Schacht odgrywał ważną rolę pośrednika między Berlinem a rynkami międzynarodowymi.
Z jednej strony korzystał z napływu kapitału do stabilizacji gospodarki i odbudowy zaufania do Niemiec.
Z drugiej — był coraz bardziej sceptyczny wobec długofalowej trwałości systemu opartego na zewnętrznym kredycie i obciążeniach reparacyjnych.
W 1929 roku przewodził niemieckiej delegacji podczas negocjacji dotyczących planu Younga, który miał na nowo uporządkować kwestię reparacji.
Ostatecznie Schacht uznał jego warunki za niewykonalne i politycznie niekorzystne dla Niemiec.
Spór wokół planu Younga stał się jednym z głównych powodów jego odejścia z funkcji prezesa Reichsbanku w 1930 roku.
To doświadczenie utwierdziło go w przekonaniu, że polityka pieniężna, dług zagraniczny i międzynarodowe warunki finansowania są narzędziami władzy politycznej, a nie wyłącznie technicznymi elementami zarządzania gospodarką.
Powrót Schachta u progu rządów nazistowskich
Po wybuchu Wielkiego Kryzysu i załamaniu międzynarodowych przepływów kapitałowych system zbudowany w latach 20. zaczął się rozpadać.
Bezrobocie w Niemczech sięgnęło milionów, a zaufanie do instytucji Republiki Weimarskiej gwałtownie spadało.
W tym kontekście rosło poparcie dla NSDAP.
Schacht, który po odejściu z Reichsbanku coraz mocniej krytykował porządek reparacyjny i politykę rządu, stopniowo zbliżał się do kręgów wspierających Adolfa Hitlera.
Nie należał początkowo do NSDAP, ale politycznie i finansowo wspierał dojście Hitlera do władzy, uznając nazistów za siłę zdolną przełamać ograniczenia wersalskie, odrzucić ciężar reparacji i przywrócić Niemcom pełną swobodę działania.
Uczestniczył w spotkaniach z elitami przemysłowymi i finansowymi, które miały pomóc w budowaniu zaplecza dla ruchu nazistowskiego.
Po przejęciu władzy przez Hitlera został ponownie powołany na stanowisko prezesa Reichsbanku w 1933 roku, a w 1934 roku objął dodatkowo funkcję ministra gospodarki.
Od tego momentu stał się jedną z centralnych postaci finansowych III Rzeszy.
Mechanizmy finansowania polityki państwowej w latach 30.
Lata 30. w Niemczech przyniosły spektakularną, choć krótkoterminową poprawę koniunktury: spadek bezrobocia, wzrost inwestycji i rozbudowę infrastruktury.
Za tym „cudem gospodarczym” stały jednak nie tylko decyzje polityczne reżimu, lecz także kreatywne instrumenty finansowe zaprojektowane przez Schachta.
Najbardziej znanym przykładem są weksle MEFO, czyli Mefo-Wechsel.
Były to papiery dłużne emitowane przez fikcyjną spółkę Metallurgische Forschungsgesellschaft, której zobowiązania były w praktyce gwarantowane przez państwo i Reichsbank.
Służyły przede wszystkim do finansowania zamówień zbrojeniowych oraz ukrywania rzeczywistej skali zadłużenia i militaryzacji gospodarki.
Mechanizm działał w ten sposób, że przedsiębiorstwa realizujące zamówienia wojskowe otrzymywały zamiast gotówki weksle, które mogły następnie dyskontować w bankach komercyjnych, a te z kolei mogły kierować je do Reichsbanku.
Rozwiązanie to pozwalało państwu pozyskiwać kredyt pośrednio, obchodząc formalne ograniczenia bezpośredniego finansowania rządu przez bank centralny.
W dokumentach przywoływanych podczas procesów norymberskich podkreślano, że konstrukcja MEFO umożliwiała Reichsbankowi udzielanie rządowi finansowania w sposób, którego nie mógłby legalnie realizować bezpośrednio.
Do 1938 roku wartość pozostających w obiegu weksli MEFO osiągnęła około 12 miliardów marek.
Równolegle wprowadzono kontrolę dewizową, ograniczając swobodę przepływu kapitału i handlu zagranicznego.
Niemcy zaczęły rozwijać politykę gospodarki coraz silniej podporządkowanej celom autarkii, importu surowców strategicznych i bilateralnych umów clearingowych, które miały zmniejszyć zależność od walut obcych.
W praktyce oznaczało to, że polityka ekonomiczna została podporządkowana celom zbrojeniowym i przygotowaniom do wojny.
Rola prezesa Reichsbanku i ministra gospodarki
Jako prezes Reichsbanku Schacht formalnie odpowiadał za politykę pieniężną, ale w realiach III Rzeszy autonomia banku centralnego była coraz bardziej ograniczana przez cele polityczne reżimu.
Schacht próbował zachować pewne ramy stabilności: sprzeciwiał się niekontrolowanej inflacji, ostrzegał przed nadmiernym zadłużeniem i krytykował najbardziej agresywne tempo wydatków.
Nie zmienia to jednak faktu, że przez kluczowy okres lat 30. jego polityka służyła finansowaniu militaryzacji państwa.
Jako minister gospodarki odpowiadał za szeroko pojętą politykę gospodarczą: regulacje, inwestycje, kontrolę handlu zagranicznego i organizowanie gospodarki pod potrzeby reżimu.
Wspierał program robót publicznych, rozbudowę infrastruktury, rozwój przemysłu ciężkiego oraz sektora zbrojeniowego.
Relacja między jego technokratycznym zarządzaniem a celami politycznymi nazistów była ambiwalentna.
Z jednej strony wykorzystywał swoją wiedzę, by maksymalizować efektywność gospodarki w ramach przyjętych celów państwowych.
Z drugiej — jego instrumenty finansowe umożliwiły reżimowi prowadzenie agresywnej polityki zbrojeniowej przy pozornym utrzymywaniu stabilności gospodarczej.
Technokrata w systemie autorytarnym
Przypadek Schachta dobrze pokazuje ograniczenia niezależności banku centralnego i technokratycznego zarządzania w systemie autorytarnym.
W Republice Weimarskiej mógł jeszcze powoływać się na zasady stabilności pieniądza i formalną autonomię Reichsbanku.
W III Rzeszy granice wyznaczała wola Hitlera oraz logika coraz szybszej mobilizacji gospodarki do wojny.
Schacht przez pewien czas starał się pełnić rolę hamulca, ostrzegając przed nadmiernym zadłużeniem, napięciem bilansu płatniczego i ryzykiem inflacyjnym.
Z biegiem lat wchodził jednak w coraz ostrzejszy konflikt z innymi liderami reżimu, zwłaszcza z Hermannem Göringiem, odpowiedzialnym za plan czteroletni i przyspieszoną militaryzację gospodarki.
W 1937 roku Schacht zrezygnował z funkcji ministra gospodarki oraz pełnomocnika generalnego ds. gospodarki wojennej.
W 1939 roku został odwołany ze stanowiska prezesa Reichsbanku.
To odsunięcie nie usuwa jego wcześniejszej odpowiedzialności.
Przez kluczowy okres lat 30. był jednym z najważniejszych architektów finansowych systemu, który umożliwił Niemcom szybkie zbrojenia i przygotowanie gospodarki do konfliktu.
Odsunięcie od władzy, Norymberga i spór o odpowiedzialność
Po utracie realnego wpływu na gospodarkę Schacht pozostawał jeszcze przez pewien czas w strukturach państwa jako minister bez teki, jednak jego znaczenie polityczne systematycznie malało.
W 1943 roku Hitler ostatecznie usunął go z tej funkcji.
Po zamachu na Hitlera z 20 lipca 1944 roku Schacht został aresztowany przez Gestapo w związku z kontaktami z częścią konserwatywnej opozycji wobec reżimu.
Był więziony w obozach koncentracyjnych aż do końca wojny.
Po klęsce III Rzeszy stanął przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze.
Trybunał uznał, że Schacht odegrał bardzo istotną rolę w niemieckim programie zbrojeń, zwłaszcza poprzez finansowanie militaryzacji i organizowanie gospodarki na potrzeby wojny.
Jednocześnie nie wykazano, że uczestniczył w planowaniu konkretnych wojen agresywnych w stopniu wymaganym przez akt oskarżenia.
W efekcie został w Norymberdze uniewinniony.
Później jednak niemiecki sąd denazyfikacyjny skazał go na osiem lat obozu pracy, choć został zwolniony już w 1948 roku.
Fakt, że Schacht został odsunięty od części decyzji, uwięziony przez nazistów i uniewinniony w Norymberdze, nie usuwa jego wcześniejszej roli w finansowym przygotowaniu niemieckiej militaryzacji.
Pokazuje jednak, że jego biografia nie mieści się w prostym schemacie nazistowskiego ideologa.
Był raczej technokratą, który współtworzył fundamenty gospodarczej potęgi reżimu, a później próbował dystansować się od jego najbardziej destrukcyjnych konsekwencji.
Wykorzystanie finansów do celów politycznych
Polityka Schachta pokazuje, jak instrumenty finansowe mogą zostać użyte do realizacji celów politycznych na masową skalę.
Weksle MEFO, kontrola dewizowa, manipulowanie bilansem banku centralnego i system clearingów służyły finansowaniu zbrojeń, inwestycji infrastrukturalnych oraz przebudowy gospodarki pod potrzeby państwa mobilizującego się do wojny.
Deklarowanym celem było pełne zatrudnienie, odbudowa gospodarki i przywrócenie Niemcom sprawczości po kryzysie lat 20. i początku lat 30.
W rzeczywistości środki te przygotowywały gospodarkę do konfliktu zbrojnego, wiążąc społeczeństwo z reżimem poprzez poprawę sytuacji materialnej, ale na kredyt przyszłości.
Technokratyczna sprawność Schachta nie była neutralna.
Stawała się narzędziem w rękach władzy, która miała jasno określone cele polityczne: rewizję porządku wersalskiego, ekspansję i podporządkowanie innych państw.
Długofalowe skutki prowadzonej polityki
W krótkim okresie polityka Schachta przyniosła efekty, które łatwo było przedstawiać jako sukces.
Bezrobocie spadło, produkcja przemysłowa rosła, a propaganda mogła pokazywać Niemcy jako kraj, który odzyskał energię po upokorzeniu wersalskim i kryzysie gospodarczym.
Jednak długofalowe skutki tej polityki były destrukcyjne.
Model oparty na ukrytym zadłużeniu, kontroli dewiz i przyspieszonym zbrojeniu w coraz większym stopniu uzależniał gospodarkę od dalszej mobilizacji, ekspansji i zdobywania nowych źródeł surowców.
W warunkach wojny został następnie powiązany z eksploatacją okupowanych terytoriów oraz przejmowaniem cudzych zasobów.
Kiedy konflikt przybrał charakter totalny, wcześniejsze napięcia finansowe i strukturalne zostały wchłonięte przez gospodarkę wojenną, która nie mogła funkcjonować bez przemocy, grabieży i stałego rozszerzania pola eksploatacji.
Polityka Schachta przyczyniła się także do zmiany struktury niemieckiej gospodarki w kierunku militarno-przemysłowym, kosztem normalnej konsumpcji cywilnej, stabilnego rozwoju i zdolności do pokojowej modernizacji.
Nawet jeśli w pewnym momencie próbował dystansować się od najbardziej radykalnych aspektów reżimu, współodpowiadał za stworzenie systemu, którego logika prowadziła do wojny.
Schacht jako przykład roli finansów w państwie niestabilnym politycznie
Hjalmar Schacht jest jednym z najbardziej wyrazistych przykładów tego, jak finanse państwowe i polityka pieniężna mogą stać się centralnym narzędziem kształtowania l