Wellcome Trust nie jest zwykłą fundacją przyznającą granty naukowcom. To jedna z najbogatszych prywatnych instytucji zdrowotnych na świecie, dysponująca kapitałem inwestycyjnym liczonym w dziesiątkach miliardów funtów i prowadząca działania, które wykraczają daleko poza finansowanie laboratoriów.
Wellcome finansuje badania naukowe, wspiera rozwój wiedzy o zdrowiu, angażuje się w reformy globalnego systemu zdrowotnego i prowadzi działania mające wpływać na polityki publiczne. Jego siła nie wynika z formalnej władzy państwowej, lecz z połączenia trzech elementów: ogromnego majątku, długiego horyzontu działania i zdolności do kierowania środków tam, gdzie fundacja uznaje problem za szczególnie ważny.
To czyni Wellcome instytucją istotną nie tylko dla naukowców, ale także dla każdego, kto chce rozumieć, jak prywatny kapitał współtworzy dziś globalną agendę zdrowia. Bo gdy jedna fundacja planuje wydać 16 miliardów funtów w ciągu dekady, nie tylko „wspiera dobre projekty”. W praktyce pomaga wyznaczać, które obszary badań, jakie języki problemów i jakie modele reform dostają szczególną widoczność.
Od farmaceutycznego majątku do globalnej fundacji
Historia Wellcome Trust zaczyna się od Sir Henry’ego Wellcome’a, przedsiębiorcy farmaceutycznego, kolekcjonera i jednego z twórców firmy Burroughs Wellcome & Co. Pod koniec XIX i na początku XX wieku jego przedsiębiorstwo stało się ważnym graczem w rozwijającym się nowoczesnym przemyśle leków.
Po śmierci Henry’ego Wellcome’a w 1936 roku jego majątek został przeznaczony na utworzenie trustu, którego celem miało być wspieranie badań służących poprawie zdrowia. Tak powstał Wellcome Trust.
Przez niemal pół wieku fundacja była właścicielem firmy farmaceutycznej pozostawionej przez założyciela. Dochody z przedsiębiorstwa finansowały działalność charytatywną i naukową. W 1986 roku Wellcome rozpoczęło proces dywersyfikacji aktywów, wprowadzając część spółki na giełdę i stopniowo sprzedając udziały. Ostatecznie firma została przejęta przez Glaxo w 1995 roku.
To właśnie środki uzyskane z tych transakcji stały się fundamentem współczesnego portfela inwestycyjnego Wellcome. Fundacja przestała być właścicielem jednego przedsiębiorstwa farmaceutycznego, a stała się niezależną instytucją dysponującą wielkim, zdywersyfikowanym majątkiem, z którego finansuje badania i programy zdrowotne.
Majątek jako źródło niezależności i wpływu
Wellcome nie działa jak organizacja, która co roku musi pozyskiwać większość środków od darczyńców. Jej podstawą jest własny portfel inwestycyjny. Według danych opublikowanych wraz z raportem za rok finansowy 2024/25, jego wartość wzrosła do około 39,9 miliarda funtów.
To właśnie z tego portfela finansowana jest działalność fundacji. Wellcome inwestuje kapitał, a uzyskiwane wyniki pozwalają utrzymywać długofalowy poziom wydatków na badania, programy i działania publiczne. W roku 2024/25 wydatki charytatywne fundacji wyniosły około 1,9 miliarda funtów.
Ten model daje Wellcome istotną przewagę nad wieloma instytucjami publicznymi. Fundacja może:
- planować w perspektywie dekady, a nie jednego cyklu budżetowego,
- utrzymywać finansowanie długich i ryzykownych programów badawczych,
- wspierać tematy, które nie przynoszą szybkiego efektu politycznego,
- reagować na nowe priorytety bez konieczności przechodzenia przez parlamentarne procedury budżetowe.
To jest źródło siły Wellcome. Zarazem właśnie ta konstrukcja rodzi ważne pytanie: co oznacza sytuacja, w której prywatna fundacja może w niektórych obszarach działać z większą ciągłością, większą swobodą i dłuższym horyzontem niż rządy?
Nie jest to zarzut sam w sobie. Długoterminowość może być ogromną zaletą w nauce. Ale im większa skala wpływu, tym ważniejsze staje się rozumienie, jak fundacja ustala priorytety i według jakiej logiki decyduje, które problemy uznaje za najważniejsze.
16 miliardów funtów do 2032 roku
Wellcome zapowiada, że między 2022 a 2032 rokiem przeznaczy około 16 miliardów funtów na realizację swojej misji. To jedna z największych długoterminowych deklaracji finansowych w świecie prywatnego wspierania nauki i zdrowia.
Fundacja opisuje swoją misję przez trzy powiązane działania:
- finansowanie i umożliwianie badań,
- angażowanie społeczeństwa w wiedzę o zdrowiu i nauce,
- wpływanie na zmiany polityczne i instytucjonalne.
To ostatnie jest szczególnie ważne. Wellcome nie przedstawia się wyłącznie jako mecenas naukowców. Otwarcie deklaruje, że chce „influencing change” — wpływać na zmiany tam, gdzie wiedza naukowa może prowadzić do lepszych decyzji publicznych.
W praktyce oznacza to działalność znacznie szerszą niż system grantów. Wellcome:
- tworzy raporty i analizy polityczne,
- prowadzi relacje z rządami i organizacjami międzynarodowymi,
- buduje partnerstwa między państwami, nauką i fundatorami,
- zabiera głos w sprawach globalnego systemu zdrowia,
- wspiera kształtowanie regulacji i priorytetów badawczych.
To właśnie dlatego obecna rola fundacji wykracza poza klasyczne „finansowanie badań biomedycznych”. Wellcome staje się jednym z uczestników sporu o to, jak ma wyglądać przyszła architektura zdrowia publicznego.
Cztery filary dzisiejszej strategii
Wellcome koncentruje swoją działalność na kilku głównych obszarach. Fundacja wskazuje dziś cztery strategiczne kierunki:
- Discovery Research,
- Mental Health,
- Infectious Disease,
- Climate and Health.
Discovery Research — szeroka nauka o życiu, zdrowiu i dobrostanie
Discovery Research jest najszerszym obszarem wsparcia. Wellcome finansuje badania podstawowe dotyczące biologii, zdrowia i dobrostanu, ale nie ogranicza się wyłącznie do laboratoriów biomedycznych. W ramach tego filaru wspierane są również badania populacyjne oraz analizy społeczne, etyczne, kulturowe, polityczne, ekonomiczne i historyczne dotyczące zdrowia.
To ważne, bo pokazuje, że Wellcome nie postrzega zdrowia wyłącznie jako problemu biologicznego. Zdrowie jest dla fundacji także zjawiskiem społecznym i instytucjonalnym — zależnym od państwa, nierówności, kultury, klimatu i dostępu do wiedzy.
Mental Health — zdrowie psychiczne jako priorytet naukowy
Drugim dużym kierunkiem jest zdrowie psychiczne. Wellcome finansuje badania nad lękiem, depresją, zaburzeniami psychicznymi młodych ludzi, mechanizmami działania interwencji oraz sposobami poprawy skuteczności pomocy.
Wybór tego obszaru jest strategiczny. Zdrowie psychiczne coraz częściej pojawia się w globalnej polityce zdrowotnej jako problem o ogromnej skali społecznej i gospodarczej. Fundując badania, Wellcome nie tylko wspiera naukę, ale także wzmacnia publiczne znaczenie tego tematu.
Infectious Disease — choroby zakaźne i gotowość na nowe zagrożenia
Choroby zakaźne to kolejny filar. Po pandemii COVID-19 obszar ten nabrał dodatkowego znaczenia. Wellcome interesuje się nie tylko samymi patogenami, ale także:
- nadzorem epidemiologicznym,
- dostępem do leków i szczepionek,
- opornością na antybiotyki,
- gotowością na epidemie,
- tym, jak świat organizuje współpracę wobec zagrożeń transgranicznych.
To przestrzeń, w której badania naukowe bardzo szybko łączą się z polityką międzynarodową. Decyzja o finansowaniu konkretnych obszarów może wpływać nie tylko na wiedzę laboratoryjną, ale także na priorytety państw i organizacji globalnych.
Climate and Health — klimat jako problem zdrowotny
Wellcome rozwija także program Climate and Health, którego celem jest włączenie zdrowia do działań klimatycznych. Fundacja wskazuje, że zmiany klimatu wpływają na choroby zakaźne, bezpieczeństwo żywnościowe, warunki życia, stres cieplny i zdolność systemów ochrony zdrowia do reagowania na kryzysy.
Ten wybór dobrze pokazuje, jak Wellcome definiuje współczesne zdrowie. Nie tylko jako relację lekarz–pacjent, ale jako przestrzeń przecinającą się z gospodarką, urbanistyką, rolnictwem, energetyką i międzynarodową polityką klimatyczną.
Fundacja, która finansuje nie tylko badania, ale także zmianę polityk
Jednym z najważniejszych elementów współczesnej działalności Wellcome jest policy work — praca na styku nauki, rządów i instytucji międzynarodowych. Fundacja posiada zespół zajmujący się government relations and strategic partnerships, który wprost opisuje swoje zadanie jako prowadzenie „dyplomatycznych wysiłków” Wellcome, rzecznictwo na rzecz zmian i budowanie partnerstw potrzebnych do realizacji celów organizacji.
To bardzo istotne. Wellcome nie ogranicza się do finansowania wyników badań, które później ktoś inny może wykorzystać w polityce. Fundacja sama aktywnie:
- formułuje rekomendacje,
- włącza się w debaty o reformach,
- organizuje dialogi międzynarodowe,
- pracuje nad przekładaniem nauki na decyzje publiczne.
W marcu 2026 roku Wellcome opublikowało raport „From rethinking to reform: the way forward for the global health system”. Dokument podsumowywał pięć regionalnych dialogów na temat reformy globalnego systemu zdrowia, z udziałem uczestników z ponad 114 krajów.
Sam fakt powstania takiego raportu jest znaczący. Wellcome nie zajmuje się tu finansowaniem pojedynczego laboratorium ani grantu badawczego. Wchodzi w debatę o tym, jak ma być przebudowany globalny system zdrowia, jakie mechanizmy finansowania są potrzebne i jak rozłożyć odpowiedzialność między państwami, organizacjami międzynarodowymi i fundatorami prywatnymi.
Gdy prywatna fundacja pomaga ustawiać globalne priorytety
Duże fundacje zdrowotne często przedstawia się w dwóch skrajnych obrazach. W pierwszym są niemal bezwarunkowo dobre, bo finansują naukę i ratują życie. W drugim stają się podejrzanymi graczami, którzy rzekomo sterują medycyną z tylnego siedzenia. Oba obrazy są zbyt proste.
W przypadku Wellcome ważniejsze jest coś bardziej konkretnego. Fundacja posiada środki, które pozwalają jej:
- wybierać priorytetowe pola badań,
- budować programy rozciągnięte na wiele lat,
- łączyć naukę z rzecznictwem politycznym,
- angażować się w reformy ponadnarodowe,
- wzmacniać niektóre tematy, zanim staną się centralnym punktem polityki państw.
To oznacza realny wpływ na agendę. Nie taki, który działa przez rozkaz, lecz taki, który wynika z kierowania uwagi, kapitału i prestiżu.
Jeżeli Wellcome przez lata przeznacza wielkie środki na zdrowie psychiczne, ten obszar zyskuje badaczy, instytucje, raporty i większą obecność w debacie publicznej. Jeżeli fundacja mocno rozwija temat klimatu i zdrowia, pomaga przesuwać język polityki klimatycznej w stronę konsekwencji zdrowotnych. Jeżeli angażuje się w globalną reformę zdrowia, staje się uczestnikiem rozmowy o tym, jakie problemy powinny zostać uznane za systemowe.
Nie musi to być niczym złym. Ale nie jest też neutralne. Każda decyzja o priorytecie oznacza, że coś zostaje wzmocnione, a coś innego otrzymuje mniej uwagi.
Publiczne znaczenie prywatnego fundatora
Wellcome ma status fundacji charytatywnej, ale skutki jego działalności często wchodzą na obszary o znaczeniu publicznym. Dotyczy to badań finansowanych na uczelniach, polityk zdrowotnych, reform międzynarodowych oraz długoterminowych debat o tym, jak odpowiadać na choroby zakaźne, kryzys klimatyczny czy problemy psychiczne.
To rodzi jedno z najciekawszych napięć:
- fundacja może działać sprawniej niż państwo,
- może dłużej utrzymywać finansowanie danego tematu,
- może podejmować ryzyko, którego politycy unikają,
- ale nie podlega tej samej demokratycznej kontroli co instytucje publiczne.
Nie chodzi o to, aby prywatne fundacje zastępować rządami albo odwrotnie. Chodzi o świadomość, że w globalnym zdrowiu granica między filantropią, nauką i polityką publiczną coraz częściej się zaciera.
Wellcome samo podkreśla, że „global health shouldn’t rely on charity”. W wypowiedziach jego kierownictwa pojawia się argument, że prywatni fundatorzy nie mogą i nie powinni zastępować stabilnego finansowania publicznego. To ważna deklaracja. Jednocześnie rzeczywistość wygląda tak, że fundacje takie jak Wellcome są dziś na tyle duże, iż trudno mówić o globalnej polityce zdrowia bez uwzględnienia ich roli.
Jak Wellcome jest zarządzane
Wellcome Trust jest organizacją charytatywną zarejestrowaną w Anglii i Walii. Jego jedynym trustee jest The Wellcome Trust Limited, spółka ograniczona gwarancją. Nadzór strategiczny sprawuje Board of Governors, która odpowiada za działalność fundacji, jej długofalową strategię i priorytety.
To ważne także z punktu widzenia odpowiedzialności. Wellcome nie jest prywatnym przedsięwzięciem jednej osoby ani luźnym stowarzyszeniem. Ma formalną strukturę zarządczą, raporty finansowe, określone organy i publicznie dostępne informacje o kierownictwie.
Nie zmienia to jednak faktu, że kierunki działania ustala niewielka grupa osób posiadających dużą swobodę w operowaniu jednym z największych prywatnych kapitałów zdrowotnych na świecie. Przy takiej skali znaczenie ma nie tylko legalność i przejrzystość procedur, ale także kultura odpowiedzialności wobec skutków społecznych i politycznych podejmowanych wyborów.
Nie tylko granty: Wellcome jako instytucja systemowa
Najprostsza opowieść o Wellcome brzmi: fundacja finansuje badania, więc wspiera naukę. To prawda, ale niepełna.
Lepszy obraz wygląda tak:
- Wellcome finansuje badania podstawowe i stosowane,
- tworzy wieloletnie priorytety zdrowotne,