Altiero Spinelli nie był po prostu jednym z wielu polityków wspierających integrację europejską.
Był jednym z tych, którzy od początku chcieli nadać jej bardzo konkretny kierunek: przekształcić Europę z układu współpracujących państw w polityczną federację zdolną działać ponad rządami narodowymi.
Nie był architektem całej dzisiejszej Unii Europejskiej.
Nie stworzył jej instytucji w pojedynkę.
Nie można też uczciwie twierdzić, że każdy późniejszy etap integracji był prostą realizacją jego planu.
A jednak trudno wskazać drugą postać, która przez tak długi czas i z taką konsekwencją zabiegała o to, by projekt europejski przeszedł od współpracy gospodarczej do federalnej unii politycznej.
Spinelli zaczynał jako antyfaszystowski więzień i współautor Manifestu z Ventotene.
Kończył życie jako eurodeputowany, który doprowadził do przyjęcia przez Parlament Europejski projektu Traktatu ustanawiającego Unię Europejską.
Między tymi dwoma punktami mieści się historia człowieka, który przez ponad cztery dekady próbował odpowiedzieć na jedno pytanie:
jak odebrać państwom narodowym możliwość prowadzenia Europy z powrotem do wojny, a zarazem stworzyć nowy ośrodek politycznej władzy na poziomie kontynentu?
Od komunizmu do federalizmu
Altiero Spinelli urodził się 31 sierpnia 1907 roku w Rzymie.
Jako bardzo młody człowiek związał się z ruchem komunistycznym, a za działalność przeciwko faszystowskiemu reżimowi Benita Mussoliniego został w 1927 roku aresztowany.
Spędził wiele lat w więzieniu i na zesłaniu.
W 1937 roku został wydalony z Włoskiej Partii Komunistycznej, między innymi z powodu krytycznego stosunku do stalinizmu i procesów moskiewskich.
Ten moment był ważny dla jego późniejszej drogi.
Spinelli odrzucił zarówno faszyzm, jak i dogmatyczną wersję komunizmu podporządkowaną Związkowi Sowieckiemu.
Nie stał się jednak konserwatystą ani obrońcą tradycyjnego porządku państw narodowych.
W czasie internowania na wyspie Ventotene doszedł do wniosku, że Europa potrzebuje radykalnej przebudowy politycznej.
Nie wystarczy pokonać totalitaryzmy.
Trzeba również usunąć — jak sądził — ich głębsze źródło: system rywalizujących ze sobą, suwerennych państw narodowych.
Ventotene jako polityczny kompas Spinellego
W 1941 roku Spinelli wraz z Ernestem Rossim przygotował Manifest z Ventotene, opublikowany ostatecznie w 1944 roku z przedmową Eugenia Colorniego.
Dokument postulował budowę wolnej i zjednoczonej Europy, ale nie w formie luźnej współpracy państw.
Jego autorzy opowiadali się za federacją, która przejęłaby od państw narodowych kluczowe kompetencje w sprawach bezpieczeństwa, polityki zagranicznej i porządku gospodarczego.
Dla Spinellego Manifest nie był jednorazowym tekstem wojennym.
Był — jak później sam przyznawał — trwałym punktem odniesienia dla całej jego dalszej działalności.
To właśnie z Ventotene wyniósł przekonanie, że podstawowy podział polityczny przyszłości nie będzie przebiegał między klasyczną lewicą i prawicą, lecz między:
- tymi, którzy chcą zachować państwo narodowe jako główne centrum suwerenności,
- oraz tymi, którzy uważają, że przyszłość Europy wymaga stworzenia ponadnarodowej federacji.
Ta diagnoza była dla Spinellego czymś więcej niż publicystycznym hasłem.
Stała się zasadą organizującą całe jego późniejsze życie polityczne.
Federalizm Spinellego i jego odrębność
Po wojnie idea zjednoczenia Europy nie była własnością jednego środowiska.
Istniało kilka konkurencyjnych sposobów myślenia o integracji.
Konfederaliści chcieli współpracy między państwami, ale bez zasadniczego uszczuplania ich suwerenności.
Funkcjonaliści, kojarzeni przede wszystkim z Jeanem Monnetem, zakładali stopniowe integrowanie konkretnych obszarów gospodarki, co z czasem miało wytworzyć głębszą wspólnotę interesów.
Spinelli był federalistą w sensie znacznie bardziej bezpośrednim.
Nie chciał zatrzymać się na rynku, wspólnych sektorach przemysłowych ani współpracy międzyrządowej.
Uważał, że potrzebna jest polityczna władza europejska, oparta na ponadnarodowych instytucjach i zdolna wyrażać wspólną wolę obywateli Europy.
To rozróżnienie jest istotne.
Spinelli nie był jedynie zwolennikiem „większej współpracy w Europie”.
Był rzecznikiem europejskiej konstytucjonalizacji — przejścia od wspólnot gospodarczych do unii o wyraźnym charakterze politycznym.
Europejski Ruch Federalistyczny: budowa zaplecza ideowego
Jeszcze w 1943 roku Spinelli uczestniczył w powołaniu Europejskiego Ruchu Federalistycznego.
Nie był to marginalny klub dyskusyjny, lecz środowisko, które miało utrwalać przekonanie, że po wojnie Europa nie powinna wrócić do dawnego modelu konkurujących państw.
Federalizm miał stać się programem politycznym, nie tylko intelektualną propozycją.
W kolejnych dekadach Spinelli konsekwentnie działał na rzecz zwiększenia znaczenia tej idei.
Nie zawsze odnosił sukcesy.
W latach 50. z dużą nadzieją patrzył na projekt Europejskiej Wspólnoty Obronnej, który mógł stać się krokiem w stronę głębszej integracji politycznej.
Gdy projekt upadł w 1954 roku po odrzuceniu go przez francuskie Zgromadzenie Narodowe, Spinelli uznał to za poważną porażkę drogi do federacji.
Nie porzucił jednak celu.
Z czasem doszedł do wniosku, że aby wpływać na kierunek integracji, trzeba wejść do samych instytucji europejskich i działać od środka.
Komisja Europejska: federalista w instytucjach
W 1970 roku Spinelli został członkiem Komisji Europejskiej.
Pełnił tę funkcję do 1976 roku, odpowiadając za obszary polityki wewnętrznej i przemysłowej.
Nie był to jeszcze moment wielkiego przełomu federalnego.
Wspólnoty Europejskie nadal pozostawały przede wszystkim projektem gospodarczym, a instytucje nie miały tak silnego charakteru politycznego jak później.
Dla Spinellego praca w Komisji była jednak ważnym doświadczeniem.
Z jednej strony pokazywała, że wspólnotowy aparat może stopniowo rozwijać własną logikę działania.
Z drugiej — uświadamiała mu ograniczenia integracji prowadzonej głównie przez rządy i technokratyczne negocjacje.
Coraz mocniej dochodził do przekonania, że przełom instytucjonalny powinien dokonać się przez Parlament Europejski, który uważał za najbardziej odpowiednią przestrzeń do wyrażenia wspólnej europejskiej woli politycznej.
Parlament Europejski i „długi marsz” federalizmu
W 1976 roku Spinelli wszedł do Parlamentu Europejskiego jako członek włoskiej delegacji, a w 1979 roku został wybrany w pierwszych bezpośrednich wyborach do tej instytucji.
To właśnie w Parlamencie podjął najważniejszą próbę realizacji swojej wizji.
Nie interesowała go kosmetyczna korekta istniejących traktatów.
Chciał, aby Parlament stał się siłą inicjującą zasadniczą reformę ustrojową Wspólnot.
W 1980 roku doprowadził do powstania nieformalnej grupy eurodeputowanych, która przeszła do historii jako Klub Krokodyla.
Nazwa pochodziła od restauracji w Strasburgu, gdzie odbyło się pierwsze spotkanie.
Celem grupy było rozpoczęcie prac nad reformą instytucjonalną Wspólnot Europejskich i wzmocnienie roli Parlamentu.
Z czasem inicjatywa zyskała szerokie poparcie.
W 1981 roku Parlament powołał komisję do spraw instytucjonalnych, a Spinelli został jej najważniejszym animatorem.
Nie chodziło już o sam manifest federalistyczny.
Chodziło o przygotowanie konkretnego projektu ustrojowego.
Projekt Traktatu ustanawiającego Unię Europejską
14 lutego 1984 roku Parlament Europejski przyjął projekt Traktatu ustanawiającego Unię Europejską, powszechnie nazywany projektem Spinellego.
Za dokumentem głosowało 237 eurodeputowanych, 31 było przeciw, a 43 wstrzymało się od głosu.
Projekt liczył 87 artykułów i miał znacznie szerszy charakter niż zwykła reforma techniczna.
Zakładał między innymi:
- wprowadzenie pojęcia Unii Europejskiej jako podmiotu posiadającego osobowość prawną,
- silniejsze uznanie obywateli europejskich jako uczestników procesu politycznego,
- zasadę pomocniczości jako regułę podziału kompetencji między poziom unijny i państwa członkowskie,
- potwierdzenie prymatu prawa wspólnotowego wobec prawa krajowego,
- wzmocnienie Parlamentu Europejskiego i Komisji w systemie instytucjonalnym.
Dla Spinellego projekt traktatu był próbą przeskoczenia z etapu integracji gospodarczej do pełniejszej unii politycznej.
W jednej z parlamentarnych wypowiedzi mówił, że Europie brakuje odpowiedniego systemu instytucjonalnego, który potrafiłby przekształcić wspólne poczucie interesu we wspólną wolę polityczną.
To zdanie dobrze streszcza jego sposób myślenia.
Europa nie miała być jedynie rynkiem.
Miała stać się wspólnotą zdolną do działania politycznego jako całość.
Projekt odrzucony, ale nie bez znaczenia
Projekt Spinellego nie został przyjęty przez rządy państw członkowskich jako nowy traktat.
Nie wszedł w życie w zaproponowanej formie.
Nie był więc bezpośrednią konstytucją Europy.
Jednak jego znaczenie nie kończy się na formalnej porażce.
Opracowania Parlamentu Europejskiego wskazują, że projekt z 1984 roku wywarł wpływ na późniejszy proces integracji i stał się jednym z ważnych punktów odniesienia w debatach poprzedzających Jednolity Akt Europejski oraz kolejne traktaty.
Nie oznacza to, że każdy późniejszy zapis traktatowy można wyprowadzić wprost od Spinellego.
Oznacza jednak, że jego projekt utrwalił język politycznej Unii Europejskiej i pomógł przesunąć dyskusję z pytania „czy integrować?” na pytanie „jak daleko ma sięgać integracja?”.
Spinelli a dzisiejsza Unia Europejska
Współczesna Unia Europejska nie jest federacją w pełnym sensie postulowanym przez Spinellego.
Państwa członkowskie zachowują własne konstytucje, armie, systemy podatkowe, rządy i znaczącą część kompetencji.
Nie istnieje też europejski rząd federalny odpowiedzialny przed obywatelami w sposób porównywalny z klasycznymi federacjami państwowymi.
Jednocześnie wiele kierunków rozwoju UE jest zbieżnych z tematami, które Spinelli uważał za kluczowe.
- wzrost znaczenia Parlamentu Europejskiego,
- poszerzanie kompetencji instytucji ponadnarodowych,
- umacnianie obywatelstwa europejskiego,
- budowa wspólnych polityk na poziomie unijnym,
- regularnie powracający postulat reformy traktatów w kierunku sprawniejszego centrum decyzyjnego.
Dlatego Spinelli pozostaje tak ważnym punktem odniesienia.
Dla zwolenników federalizacji jest prekursorem nieukończonego projektu.
Dla krytyków centralizacji UE — symbolem nurtu, który od początku dążył do stopniowego ograniczania politycznej samodzielności państw narodowych.
Obie strony sporu dostrzegają to samo: Spinelli rzeczywiście chciał Europy bardziej politycznie zintegrowanej niż zwykła wspólnota suwerennych rządów.
Federalista demokratyczny czy polityk nieufny wobec państw narodowych?
Ocena Spinellego wymaga zachowania precyzji.
Nie był zwolennikiem totalitaryzmu.
Był przeciwnikiem faszyzmu, zerwał ze stalinizmem i przez dziesięciolecia działał w instytucjach demokratycznych.
Nie można więc sprowadzać jego federalizmu do projektu autorytarnego tylko dlatego, że postulował ograniczenie suwerenności państw.
Jednocześnie nie można pomijać napięcia obecnego w jego myśli.
Spinelli traktował państwo narodowe nie jako podstawową przestrzeń demokracji, lecz jako formę polityczną, która w XX wieku doprowadziła Europę do katastrofy.
W konsekwencji szukał demokracji na wyższym poziomie — ponadnarodowym.
To właśnie tu zaczyna się spór.
Dla jednych była to próba ocalenia pokoju i nadania Europie politycznej sprawczości.
Dla innych — początek procesu, w którym decyzje miały coraz częściej zapadać dalej od społeczeństw zakorzenionych w konkretnych wspólnotach narodowych.
Spinelli nie ukrywał celu: chciał przekroczyć Europę państw i zbudować Europę federacji.
Spór dotyczy nie tego, czy rzeczywiście tak myślał, lecz tego, czy była to odpowiedź słuszna.
Co warto oddzielić w rozmowie o Spinellim?
W debacie o Altiero Spinellim często pojawiają się dwa uproszczenia.
Pierwsze przedstawia go jako niemal bezspornego „ojca zjednoczonej Europy”, którego idee naturalnie i bez większych napięć prowadziły do obecnego kształtu Unii.
To ujęcie wygładza różnice między różnymi nurtami integracji i pomija fakt, że jego federalizm był bardziej radykalny niż początkowy projekt Wspólnot Europejskich.
Drugie uproszczenie widzi w Spinellim jedynego rzeczywistego autora procesu odbierania państwom suwerenności.
To również zbyt dużo.
Integracja europejska była wynikiem działań wielu środowisk, państw, kryzysów, kompromisów i sporów.
Spinelli miał duży wpływ na jej federalny nurt, ale nie sterował całym procesem.
Najtrafniej jest widzieć w nim jednego z najważniejszych ideologów i praktyków politycznej federalizacji Europy — człowieka, który przez dekady próbował zamienić wizję z Ventotene w instytucjonalny projekt Unii.
Dlaczego Spinelli nadal ma znaczenie?
Altiero Spinelli zmarł 23 maja 1986 roku, kilka miesięcy po podpisaniu Jednolitego Aktu Europejskiego.
Nie doczekał Traktatu z Maastricht, powstania Unii Europejskiej ani późniejszych debat o wspólnej walucie, konstytucji europejskiej czy dalszej centralizacji kompetencji.
A jednak jego nazwisko regularnie powraca, gdy mowa o przyszłości UE.
Dzieje się tak dlatego, że obecny spór o Europę nadal dotyczy pytania, które Spinelli postawił bardzo wcześnie:
czy Europa ma pozostać związkiem państw współpracujących ze sobą, czy powinna stopniowo stawać się wspólnotą polityczną o własnym centrum decyzji?
Spinelli udzielił odpowiedzi bez wahania.
Opowiedział się za federacją.
Dzisiejsza Unia nie jest pełnym spełnieniem jego projektu, ale dyskusja o jej dalszym kierunku wciąż toczy się na polu, które on pomagał wytyczyć.