Jean Monnet i mechanizm integracji europejskiej

174

Jean Monnet nie był prezydentem, premierem ani liderem partii masowej.

Nie zdobywał władzy w wyborach, nie przemawiał do tłumów z balkonów i nie budował własnego zaplecza parlamentarnego.

A jednak trudno wskazać drugą osobę, która tak mocno wpłynęła na sam sposób tworzenia integracji europejskiej.

Robert Schuman ogłosił deklarację z 9 maja 1950 roku. Konrad Adenauer nadał jej niemiecką wiarygodność. Paul-Henri Spaak pomógł przełożyć ideę wspólnego rynku na traktatową konstrukcję. Alcide De Gasperi wniósł do projektu ciężar polityczny powojennych Włoch.

Jean Monnet zrobił coś innego. Zaprojektował mechanizm.

Nie chodziło mu o jednorazowy akt pojednania ani o gotową konstytucję Europy. Jego metoda polegała na czymś bardziej pragmatycznym: zacząć od konkretnego problemu, zbudować wspólne instytucje, stworzyć trwałą współzależność, a następnie pozwolić, by raz uruchomiony proces prowadził do kolejnych etapów.

Tak powstała logika integracji „krok po kroku”.

Jej pierwszym wielkim rezultatem była Europejska Wspólnota Węgla i Stali. Jej późniejszym rozwinięciem stały się kolejne wspólnoty, wspólny rynek i coraz bardziej rozbudowany porządek europejski.

Monnet nie był jedynym twórcą tego procesu. Ale był jego najbardziej konsekwentnym inżynierem instytucjonalnym.

Właśnie dlatego jego postać wymaga uważniejszego spojrzenia. Bo mechanizm, który wymyślił, okazał się niezwykle skuteczny. A skuteczność w polityce zawsze rodzi pytanie o cenę.

Handlarz koniakiem, który nauczył się organizować mocarstwa

Jean Monnet urodził się 9 listopada 1888 roku w Cognac, w rodzinie prowadzącej interes związany z produkcją i eksportem koniaku.

Nie przeszedł klasycznej drogi francuskiego wysokiego urzędnika. Nie ukończył École nationale d’administration, bo ta jeszcze nie istniała. Nie budował kariery akademickiej. W młodości szybko wszedł do rodzinnego biznesu i jeszcze przed dwudziestką odbywał podróże handlowe do Londynu, Kanady, Stanów Zjednoczonych, Rosji i Egiptu.

To doświadczenie miało znaczenie. Monnet bardzo wcześnie nauczył się myśleć ponad granicami państw. Znał świat transakcji, negocjacji, sieci osobistych kontaktów i praktycznego rozwiązywania problemów. Nie był ideologiem od początku. Był człowiekiem działania.

Podczas I wojny światowej, mając zaledwie dwadzieścia kilka lat, zaproponował skoordynowanie wysiłków zakupowych i transportowych Francji oraz Wielkiej Brytanii. Chodziło o to, aby oba państwa nie konkurowały ze sobą na światowych rynkach o te same surowce i dostawy, lecz wspólnie zarządzały strategicznymi zasobami.

Pomysł okazał się na tyle użyteczny, że Monnet został wciągnięty w struktury współpracy międzysojuszniczej. To właśnie wtedy zobaczył, że wielkie państwa, jeśli zostaną postawione wobec wspólnego problemu i stworzy się dla nich odpowiedni mechanizm, mogą działać bardziej racjonalnie razem niż osobno.

Ta lekcja wróci później w jego europejskim projekcie.

Liga Narodów i lekcja nieskuteczności

Po I wojnie światowej Monnet został zastępcą sekretarza generalnego Ligi Narodów. Był jednym z najmłodszych ludzi na tak wysokim stanowisku w nowej organizacji międzynarodowej.

Liga miała zapobiec powtórzeniu katastrofy wojennej, lecz w oczach Monneta cierpiała na podstawowy problem: państwa zachowywały pełną swobodę działania, a organizacja nie posiadała wystarczających instrumentów, by wymuszać wspólne decyzje.

Nie chodziło o brak dobrych intencji. Chodziło o brak skutecznego mechanizmu.

Monnet obserwował, że w sytuacjach kryzysowych państwa narodowe wracają do własnych kalkulacji, nawet jeśli wcześniej składały deklaracje solidarności. Wnioskiem nie było dla niego proste odrzucenie narodów ani natychmiastowe wezwanie do stworzenia światowego rządu. Wnioskiem była potrzeba budowania takich instytucji, które nie opierają się jedynie na dobrej woli uczestników.

Ta nieufność wobec deklaracji bez narzędzi wykonawczych stała się jednym z fundamentów całej jego późniejszej metody.

Bankier, doradca, organizator międzynarodowych układów

Po odejściu z Ligi Narodów Monnet pracował w finansach i doradztwie międzynarodowym. Działał m.in. w Stanach Zjednoczonych, Chinach i Europie, pomagając w organizowaniu kredytów, stabilizacji finansowej i międzynarodowych przedsięwzięć gospodarczych.

Nie była to klasyczna kariera polityczna, ale właśnie ona ukształtowała jego późniejszy styl. Monnet nauczył się funkcjonować:

• między rządami,
• między bankami i państwami,
• między interesem publicznym a prywatnym,
• w świecie nieformalnych rozmów, które później prowadzą do formalnych decyzji.

To ważny element jego biografii. Monnet nie był człowiekiem parlamentu. Jego naturalnym środowiskiem były gabinety, grupy robocze, rozmowy z kilkoma decydentami i stopniowe doprowadzanie do rozwiązania, które potem można przedstawić jako gotowe.

Ten styl nie był przypadkowym efektem charakteru. Stał się narzędziem politycznym.

Druga wojna światowa i współpraca ponad granicami

Podczas II wojny światowej Monnet znów znalazł się w centrum współpracy alianckiej. Uczestniczył w organizowaniu koordynacji francusko-brytyjskiej, a po upadku Francji działał w Stanach Zjednoczonych, gdzie wspierał wysiłki związane z amerykańską mobilizacją przemysłową.

Był zaangażowany w prace nad programami zwiększania produkcji zbrojeniowej, a jego kontakty z administracją Franklina D. Roosevelta umocniły jego przekonanie, że skala nowoczesnego konfliktu wymaga planowania, koordynacji i zintegrowanego zarządzania zasobami.

W czasie wojny Monnet pracował także nad koncepcją bliższej unii francusko-brytyjskiej, która w 1940 roku — w dramatycznym momencie klęski Francji — została nawet przedstawiona jako propozycja polityczna. Projekt upadł, ale sam fakt jego pojawienia się pokazuje, że Monnet już wtedy myślał o przekraczaniu klasycznych granic państwowych w imię skuteczności i przetrwania.

Po wojnie przeniósł tę logikę na grunt odbudowy Europy.

Plan Monneta – modernizacja Francji jako szkoła integracji

W 1946 roku Jean Monnet został komisarzem generalnym francuskiego Planu Modernizacji i Wyposażenia, znanego później jako Plan Monneta.

Francja po wojnie była wyniszczona gospodarczo i potrzebowała szybkiej modernizacji przemysłu. Plan koncentrował się na sektorach uznanych za kluczowe:

• węglu,
• stali,
• energii elektrycznej,
• transporcie,
• cementownictwie,
• maszynach rolniczych.

To doświadczenie było bezpośrednim preludium do późniejszego planu europejskiego. Monnet widział, że odbudowa Francji nie może zostać oderwana od sytuacji Niemiec Zachodnich. Jeśli niemiecki przemysł, zwłaszcza węgiel i stal, odrodzi się bez nowej formuły współpracy, Francja znów może poczuć się zagrożona. Jeśli natomiast RFN będzie trwale osłabiana, cała zachodnia Europa może nie udźwignąć gospodarczego i strategicznego ciężaru zimnej wojny.

Potrzebne było rozwiązanie inne niż:

• francuska dominacja nad niemieckim przemysłem,
• swobodna odbudowa niemieckiej potęgi bez zabezpieczeń.

Monnet zaproponował trzecią drogę: wspólną kontrolę przez nową instytucję.

Plan Schumana był w dużej mierze planem Monneta

Wiosną 1950 roku Monnet i jego najbliżsi współpracownicy przygotowali projekt objęcia francuskiej i zachodnioniemieckiej produkcji węgla oraz stali wspólną władzą.

Prace odbywały się w dużej dyskrecji. W jego domu w Houjarray powstawały kolejne wersje dokumentu, który następnie trafił do ministra spraw zagranicznych Francji Roberta Schumana.

9 maja 1950 roku Schuman publicznie ogłosił propozycję jako inicjatywę francuskiego rządu. Deklaracja przeszła do historii pod jego nazwiskiem, ale jej koncepcyjnym rdzeniem była metoda Monneta.

Nie należy jednak budować fałszywej opozycji: Monnet autor, Schuman wykonawca. Rola polityka była niezbędna. To Schuman wziął za plan odpowiedzialność państwową, doprowadził do jego akceptacji przez rząd i nadał mu rangę oficjalnej oferty skierowanej do RFN oraz innych krajów Europy.

Jednocześnie bez Monneta nie byłoby tego konkretnego rozwiązania. To on zaproponował, aby:

• zacząć od strategicznych sektorów gospodarki,
• nie tworzyć luźnej współpracy, lecz wspólną instytucję,
• odejść od zwykłej koordynacji międzyrządowej,
• ustanowić Wysoką Władzę działającą ponad interesem pojedynczego państwa.

To była esencja późniejszej metody Monneta.

„Europa nie powstanie od razu” – logika konkretnych kroków

W Deklaracji Schumana znalazło się słynne stwierdzenie, że Europa nie powstanie od razu ani według jednego planu, lecz przez konkretne osiągnięcia, które najpierw stworzą faktyczną solidarność.

To zdanie idealnie oddaje sposób myślenia Monneta.

Nie wierzył w to, że państwa pewnego dnia dobrowolnie oddadzą znaczną część swojej suwerenności w jednym spektakularnym geście. Uważał, że należy stworzyć pierwszy praktyczny krok, który:

• rozwiązuje realny problem,
• daje wymierne korzyści,
• tworzy nowe instytucje,
• wytwarza kolejne potrzeby współpracy.

W tym modelu integracja rozwija się nie przez jeden ustrojowy skok, ale przez łańcuch następstw.

Jeśli państwa wspólnie zarządzają węglem i stalą, pojawia się pytanie o szerszą koordynację gospodarczą.

Jeśli tworzą wspólny rynek w jednym obszarze, z czasem pojawia się potrzeba regulowania kolejnych sektorów.

Jeśli powstaje wspólna instytucja, zaczyna ona bronić własnego mandatu i rozwijać sposób działania.

To właśnie jest mechanizm integracji. Nie zawsze działa automatycznie, nie zawsze prowadzi liniowo naprzód, ale raz uruchomiony zmienia logikę polityki.

Europejska Wspólnota Węgla i Stali – pierwszy test metody

Traktat paryski z 18 kwietnia 1951 roku powołał Europejską Wspólnotę Węgla i Stali. Weszła ona w życie 23 lipca 1952 roku.

Jej członkami były:

• Francja,
• Republika Federalna Niemiec,
• Włochy,
• Belgia,
• Holandia,
• Luksemburg.

Monnet został pierwszym przewodniczącym Wysokiej Władzy — najważniejszego organu wykonawczego Wspólnoty.

Wysoka Władza była instytucją przełomową, bo nie miała być zwykłym sekretariatem zależnym od rządów. Jej członkowie mieli działać niezależnie od państw, a podejmowane decyzje w określonych obszarach były wiążące.

To była pierwsza tak wyraźna próba stworzenia ponadnarodowej instytucji w powojennej Europie.

EWWiS nie była jeszcze dzisiejszą Unią Europejską. Jej zakres był wąski. Ale właśnie to było zgodne z metodą Monneta. Lepiej stworzyć skuteczny mechanizm w jednym obszarze niż wielki, ogólny projekt, który upadnie pod ciężarem ambicji.

Monnet nie chciał jednego wielkiego skoku

Po sukcesie EWWiS w Europie pojawiły się bardziej ambitne projekty: Europejska Wspólnota Obronna oraz powiązana z nią Europejska Wspólnota Polityczna.

Monnet wspierał te inicjatywy, ale ich los pokazał ograniczenia integracji prowadzonej zbyt szybko. W 1954 roku francuskie Zgromadzenie Narodowe odrzuciło traktat o Europejskiej Wspólnocie Obronnej. Projekt wspólnej armii europejskiej upadł.

Dla zwolenników integracji był to poważny cios. Dla Monneta również. Uznał jednak, że nie należy się wycofywać. Trzeba zmienić narzędzie.

Właśnie wtedy jego metoda pokazała elastyczność. Gdy projekt wielkiego kroku polityczno-obronnego się załamał, Monnet wrócił do budowania poparcia dla integracji przez koalicje środowisk politycznych, związkowych i eksperckich.

Komitet Akcji – wpływ poza formalną władzą

W 1955 roku Jean Monnet utworzył Action Committee for the United States of Europe, czyli Komitet Akcji na rzecz Stanów Zjednoczonych Europy.

Nie była to instytucja państwowa. Nie miała mandatu traktatowego ani uprawnień ustawodawczych. Była natomiast miejscem, które gromadziło wpływowych polityków partii demokratycznych oraz liderów związków zawodowych z państw zachodnioeuropejskich.

Celem Komitetu było podtrzymywanie presji na dalszą integrację Europy po porażce projektu wspólnoty obronnej. Monnet uznał, że aby proces trwał, trzeba tworzyć zgodę elit ponad podziałami partyjnymi i narodowymi.

Komitet zajmował stanowiska w sprawach:

• wspólnego rynku,
• Euratomu,
• polityki energetycznej,
• rozwoju wspólnot europejskich,
• relacji transatlantyckich.

To właśnie tu bardzo dobrze widać specyfikę Monneta. Nie posiadał urzędu rządowego, ale nadal próbował wpływać na kierunek Europy, organizując porozumienie tych, którzy mieli rzeczywistą pozycję w polityce krajowej.

Nie jest to klasyczny lobbing w prostym sensie. To raczej budowanie strategicznego konsensusu wśród ludzi zdolnych przełożyć idee na decyzje państw.

Właśnie dlatego Komitet Akcji jest tak ważny dla oceny jego roli. Pokazuje, że Monnet nie był tylko autorem jednego historycznego planu. Przez kolejne dwie dekady aktywnie pilnował, aby proces integracji nie wyhamował.

Instytucje zamiast deklaracji

Jeżeli trzeba wskazać jedno zdanie streszczające myśl Monneta, byłoby nim przekonanie, że dobre intencje nie wystarczają — potrzebne są instytucje.

W jego podejściu polityka europejska nie mogła opierać się wyłącznie na:

• szczytach przywódców,
• deklaracjach przyjaźni,
• chwilowej zgodzie między rządami,
• dobrym nastroju opinii publicznej.

Wszystko to może się zmienić. Rządy upadają, interesy się rozchodzą, kryzysy wzmacniają egoizmy narodowe. Dlatego potrzebne są trwałe rozwiązania prawne i organizacyjne.

Monnet był przekonany, że raz stworzone instytucje mogą:

• utrzymywać współpracę mimo zmian politycznych,
• pilnować realizacji wspólnych zobowiązań,
• generować nowe obszary współdziałania,
• zmieniać praktykę państw stopniowo, bez nagłego zerwania z dotychczasowym porządkiem.

To właśnie było najbardziej twórcze i zarazem najbardziej sporne w jego metodzie.

Mechanizm rozszerzający własne pole działania

Monnet nie projektował wszystkich późniejszych instytucji dzisiejszej Unii Europejskiej. Nie odpowiada za każdy traktat, każdą kompetencję ani każdy element współczesnego porządku unijnego.

Ale zaproponował model, który miał w sobie pewną wewnętrzną dynamikę.

Jeżeli państwa tworzą wspólną instytucję dla jednego sektora, szybko pojawiają się pytania o obszary powiązane.

Jeżeli wspólny rynek ma działać skutecznie, trzeba ujednolicać część zasad.

Jeżeli powstają wspólne przepisy, potrzebny jest sąd, który będzie je interpretował.

Jeżeli funkcjonują wspólne polityki, zaczyna się spór o budżet, odpowiedzialność i zakres kontroli.

Monnetowska integracja nie polega więc na jednym akcie przekazania władzy. Polega na tworzeniu rozwiązań, które z czasem generują następne potrzeby integracyjne.

To z jednej strony tłumaczy skuteczność europejskiego projektu. Z drugiej — stanowi sedno krytyki wobec tej metody. Proces może rozwijać się stopniowo, w sposób mniej widoczny dla opinii publicznej niż jednorazowa ustrojowa rewolucja. Każdy etap da się uzasadnić technicznie, lecz suma etapów prowadzi do głębokiej zmiany politycznej.

Czy Monnet omijał demokrację?

To pytanie powraca regularnie i wymaga ostrożnej odpowiedzi.

Nie ma podstaw, by sprowadzać Monneta do prostego twierdzenia, że „elity wiedzą lepiej niż społeczeństwa” i dlatego powinny w ciszy przebudowywać Europę. Takie przypisanie intencji jest zbyt łatwe.

Jest jednak prawdą, że jego naturalnym sposobem działania nie była szeroka mobilizacja obywatelska. Monnet pracował przede wszystkim:

• przez niewielkie grupy ekspertów,
• przez dostęp do ministrów i szefów rządów,
• przez poufne uzgadnianie gotowych propozycji,
• przez tworzenie konsensusu wśród politycznych i instytucjonalnych elit.

W tym sensie jego metoda była elitarna, choć niekoniecznie antydemokratyczna.

Plan Schumana został zatwierdzony przez rząd Francji, a Traktat paryski musiał zostać ratyfikowany przez parlamenty państw członkowskich. Komitet Akcji nie uchwalał prawa. Monnet nie posiadał formalnej władzy państwowej.

Ale jednocześnie nie da się pominąć faktu, że najbardziej przełomowe koncepcje integracyjne były często przygotowywane poza szeroką debatą społeczną i dopiero później przedstawiane jako odpowiedź na strategiczną konieczność.

To nie jest oskarżenie o spisek. To jest opis stylu politycznego.

Monnet wierzył w rozwiązywanie problemów przez konkretne konstrukcje, uzgadniane z tymi, którzy mogą je wdrożyć. Taki sposób działania dawał efekty. Ale jednocześnie zostawiał słabsze miejsce dla otwartej, wcześniejszej debaty obywatelskiej o samym kierunku zmian.

Technika małych kroków i jej długie konsekwencje

Najważniejszym wkładem Monneta w historię Europy nie była pojedyncza instytucja, lecz metoda, według której instytucje miały powstawać.

Można ją streścić w kilku punktach:

• wybierz problem, który państwa naprawdę muszą rozwiązać,
• zaproponuj wspólne rozwiązanie korzystne dla uczestników,
• stwórz trwałą instytucję, nie tylko forum rozmów,
• nie zaczynaj od pełnego projektu ustrojowego, lecz od konkretnego sektora,
• pozwól, aby nowe instytucje wytwarzały dalszą potrzebę współpracy.

Ta metoda była odpowiedzią na europejską historię konfliktów i nieskutecznych porozumień międzyrządowych. Monnet chciał, aby państwa były do współpracy nie tylko zachęcone, lecz także strukturalnie do niej przywiązane.

W tym tkwił jego geniusz.

I w tym tkwi źródło późniejszych kontrowersji.

Bo integracja projektowana jako ciąg technicznych i funkcjonalnych kroków może z czasem dojść bardzo daleko, zanim społeczeństwa w pełni zobaczą, że nie chodzi już tylko o węgiel, stal, cła czy wspólny rynek, lecz o coraz bardziej rozwinięty porządek polityczno-prawny.

Monnet i federalizm: cel obecny, ale droga pośrednia

Jean Monnet bywa przedstawiany jako federalista, który od początku dążył do powstania Stanów Zjednoczonych Europy. Jest w tym dużo prawdy, ale wymaga ona dopowiedzenia.

Monnet rzeczywiście uważał, że Europa powinna przekraczać ograniczenia klasycznej suwerenności narodowej. W swoich późniejszych działaniach i w nazwie Komitetu Akcji wprost pojawia się formuła „United States of Europe”.

Jednocześnie jego praktyczna metoda nie polegała na bezpośrednim wezwaniu: „uchwalmy federację już teraz”. Wiedział, że taki projekt spotkałby się z oporem i mógłby upaść, jak późniejsza Europejska Wspólnota Obronna.

Dlatego stawiał na federalizację przez funkcję:

• najpierw wspólne wykonywanie wybranych zadań,
• potem wzrost zaufania i zależności,
• następnie kolejne instytucje i polityki,
• w dalszej perspektywie głębsza jedność.

To odróżniało go od federalistów bardziej deklaratywnych, takich jak Altiero Spinelli, którzy częściej domagali się wyraźnego aktu konstytucyjnego i jednoznacznej politycznej federacji.

Monnet był bardziej cierpliwy. Nie mniej ambitny, ale mniej frontalny.

Dlaczego jego metoda wygrała

Po II wojnie światowej pojawiały się różne wizje europejskiej jedności. Część z nich była bardzo daleko idąca, część ograniczała się do klasycznej współpracy między państwami.

Metoda Monneta okazała się skuteczniejsza od wielu alternatyw, ponieważ:

• nie wymagała natychmiastowej zgody na wielką federację,
• rozwiązywała konkretne problemy gospodarcze i strategiczne,
• była atrakcyjna dla rządów szukających stabilności,
• pozwalała budować integrację w sposób etapowy,
• tworzyła instytucje zdolne bronić już osiągniętego poziomu współpracy.

W tym sensie Monnet dobrze rozpoznał polityczne ograniczenia swojej epoki. Społeczeństwa i rządy nie były gotowe na pełną federację europejską, ale były gotowe na mechanizmy współpracy, które można było uzasadnić pokojem, odbudową i bezpieczeństwem.

To był wybór pragmatyczny. Ale pragmatyzm Monneta miał ogromne skutki ustrojowe.

Nie „ukryty władca”, lecz człowiek, który rozumiał władzę instytucji

Wokół Monneta powstały dwa przeciwstawne obrazy.

Pierwszy to oficjalny mit wielkiego ojca Europy, bez którego kontynent nie wydobyłby się z narodowych konfliktów.

Drugi to wizerunek zakulisowego architekta, który w imię własnej wizji osłabiał państwa narodowe, działając ponad głowami społeczeństw.

Oba obrazy są zbyt płaskie.

Monnet nie rządził Europą z ukrycia. Nie miał takiej pozycji formalnej. Nie kontrolował kolejnych rządów ani nie decydował samodzielnie o ratyfikacjach traktatów.

Ale nie był też tylko bezinteresownym marzycielem o pokoju.

Był człowiekiem bardzo świadomym, że najtrwalsza władza nie zawsze działa przez urząd i rozkaz, lecz przez instytucję, procedurę i wcześniej przygotowany kompromis.

Potrafił organizować politykę tak, aby wielkie decyzje stawały się możliwe. Potrafił przekładać idee na konstrukcje instytucjonalne. Potrafił myśleć o zmianie nie jako o jednorazowym przełomie, ale jako o procesie, który ma własną logikę i własny rytm.

To właśnie czyni go jedną z najważniejszych postaci XX-wiecznej Europy.

Mechanizm, który do dziś pracuje

Jean Monnet zmarł w 1979 roku, zanim wspólnoty europejskie przekształciły się w Unię Europejską, zanim powstała wspólna waluta i zanim Trybunał, Parlament oraz Komisja nabrały dzisiejszego znaczenia.

Ale mechanizm, który pomógł uruchomić, pozostał.

Współczesna Unia Europejska nie jest prostym wykonaniem jednego planu Monneta. Historia była bardziej złożona, pełna sporów, kryzysów, cofnięć i decyzji podejmowanych przez kolejne pokolenia polityków.

Jednak trudno zaprzeczyć, że wiele późniejszych etapów integracji rozwijało się zgodnie z logiką, którą Monnet uważał za skuteczną:

• najpierw współzależność,
• potem instytucja,
• następnie rozszerzenie wspólnego działania,
• w końcu nowy poziom politycznej rzeczywistości.

Dlatego Jean Monnet pozostaje postacią znacznie ciekawszą niż pomnikowy „ojciec Europy”.

Był człowiekiem, który zrozumiał, że jeżeli chce się zmienić historię, nie zawsze trzeba wygrywać wybory. Czasem wystarczy stworzyć taki mechanizm, którego później bardzo trudno się pozbyć.

Najważniejsze postacie związane z Jeanem Monnetem

• Robert Schuman — francuski minister spraw zagranicznych, który ogłosił projekt przygotowany przez Monneta jako oficjalną propozycję rządu Francji.
• Konrad Adenauer — kanclerz RFN, który zaakceptował plan wspólnego zarządzania węglem i stalą jako fundament pojednania francusko-niemieckiego.
• Paul-Henri Spaak — belgijski polityk, który później pomógł rozwinąć proces integracji w kierunku wspólnego rynku i Traktatów rzymskich.
• Robert Marjolin — bliski współpracownik Monneta, uczestnik kręgu pracującego nad planem z 1950 roku.
• Étienne Hirsch — współpracownik Monneta, zaangażowany w przygotowanie Deklaracji Schumana; później jego następca w Planie Modernizacji.
• Pierre Uri — ekonomista i członek zespołu Monneta, później uczestniczący również w pracach nad Traktatami rzymskimi.
• Max Kohnstamm — współpracownik Monneta w Komitecie Akcji na rzecz Stanów Zjednoczonych Europy.
• Altiero Spinelli — europejski federalista reprezentujący inną, bardziej konstytucyjną i otwarcie polityczną drogę do jedności Europy.

Źródła i materiały pomocnicze

• Jean Monnet House, His life — oficjalne omówienie biografii Monneta: dzieciństwa w Cognac, działalności handlowej, doświadczeń wojennych, pracy dla Ligi Narodów i roli w powojennej integracji europejskiej.
  Link: https://jean-monnet.europa.eu/jean-monnet/his-story_en
• Jean Monnet House — oficjalna strona miejsca, w którym Monnet mieszkał i pracował po 1945 roku, a gdzie przygotowano projekt prowadzący do Deklaracji Schumana.
  Link: https://jean-monnet.europa.eu/home_en
• Council of the European Union, The Schuman Declaration — oficjalne omówienie deklaracji z 9 maja 1950 roku, jej celu oraz roli wspólnej Wysokiej Władzy w zarządzaniu produkcją węgla i stali.
  Link: https://www.consilium.europa.eu/en/schuman-declaration/
• European Union, Schuman Declaration – May 1950 — oficjalne omówienie propozycji przedstawionej przez Schumana i jej znaczenia dla narodzin Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali.
  Link: https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59/schuman-declaration-may-1950_en
• European Parliament, Treaty of Paris — oficjalne omówienie Traktatu paryskiego z 1951 roku i instytucjonalnej konstrukcji Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali.
  Link: https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/en/in-the-past/the-parliament-and-the-treaties/treaty-of-paris
• EUR-Lex, Treaty establishing the European Coal and Steel Community — pełny tekst Traktatu paryskiego ustanawiającego EWWiS.
  Link: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:11951K
• Historical Archives of the European Union, Action Committee for the United States of Europe — materiały archiwalne dotyczące działalności Komitetu Akcji Monneta i jego relacji z politykami oraz środowiskami wpływu w Europie i Stanach Zjednoczonych.
  Link: https://archives.eui.eu/en/fonds/155252?item=JMAS-56
• European Commission Audiovisual Service, 13th Meeting of the Action Committee for the United States of Europe — archiwalny materiał potwierdzający aktywność Komitetu Akcji pod przewodnictwem Monneta w 1967 roku.
  Link: https://audiovisual.ec.europa.eu/en/album/M-000001/P-002709~2F05-7B
• European Parliamentary Research Service, Jean Monnet, “the inspirer” — opracowanie analityczne Parlamentu Europejskiego dotyczące roli Monneta w powstaniu planu Schumana, EWWiS i dalszej integracji europejskiej.
  Link: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2017/614603/EPRS_BRI(2017)614603_EN.pdf
• Fondation Jean Monnet pour l’Europe, Fonds Jean Monnet — opis archiwum Monneta, obejmującego dokumenty związane z narodzinami wspólnot europejskich i jego późniejszą działalnością integracyjną.
  Link: https://jean-monnet.ch/en/archive/fonds-monnet/