Spis treści
Orwell – Huxley – Postman – Karoń
Od sprzeczności do normy
Jednym z najbardziej destrukcyjnych procesów cywilizacyjnych XXI wieku nie jest już przemoc fizyczna ani jawna cenzura, lecz zanik zdolności rozpoznawania sprzeczności. Człowiek nowoczesny coraz częściej akceptuje logicznie wykluczające się twierdzenia, nie postrzegając ich jako problemu poznawczego, moralnego ani społecznego.
Zjawisko to zostało opisane w literaturze, teorii mediów i analizie cywilizacyjnej przez czterech autorów, których refleksje – choć powstałe w różnych epokach – tworzą dziś spójną diagnozę systemową: George Orwell, Aldous Huxley, Neil Postman oraz Krzysztof Karoń.
W centrum ich analiz znajduje się to samo zjawisko: podwójne myślenie.
Orwell: klasyczna definicja podwójnego myślenia
W powieści Rok 1984 Orwell wprowadza pojęcie doublethink jako fundamentalny warunek istnienia systemu totalitarnego.
„Podwójne myślenie oznacza zdolność jednoczesnego przyjmowania dwóch sprzecznych przekonań i akceptowania obu.”
W ujęciu Orwella podwójne myślenie:
- nie jest chwilowym błędem,
- nie jest cynizmem,
- nie jest kłamstwem.
Jest wyuczonym stanem umysłu, w którym:
- sprzeczność przestaje być zauważalna,
- prawda traci znaczenie,
- lojalność wobec narracji zastępuje rozum.
U Orwella mechanizm ten jest wymuszany przemocą państwową: strachem, represją, cenzurą i kontrolą języka.
Karoń: podwójne myślenie bez terroru
Krzysztof Karoń dokonuje zasadniczego przesunięcia akcentu. Wskazuje, że współczesny system nie potrzebuje już aparatu przemocy, ponieważ człowiek sam internalizuje sprzeczność.
W jego ujęciu podwójne myślenie:
- nie jest narzucone,
- nie jest wymuszane,
- jest produktem kultury, edukacji i mediów.
„Człowiek przestaje myśleć nie dlatego, że mu zabroniono,
lecz dlatego, że nie widzi już sensu w myśleniu.”
Nie jest to już totalitaryzm polityczny, lecz totalitaryzm poznawczy – stan, w którym:
- pytanie traktowane jest jak zagrożenie,
- logika jak przemoc,
- sprzeczność jak „złożoność świata”.
Huxley: zniewolenie przez komfort i przyjemność
W Nowy wspaniały świat Aldous Huxley opisuje system, który nie zakazuje, lecz uwodzi. Nie zmusza – lecz oferuje stabilność, przyjemność i brak napięcia.
„Najskuteczniejszą dyktaturą będzie ta,
której ludzie nawet nie rozpoznają jako dyktatury.”
W świecie Huxleya:
- myślenie staje się zbędne,
- pytanie jest niekomfortowe,
- prawda przegrywa z dobrostanem.
To dokładnie ten mechanizm, który Karoń identyfikuje jako dobrowolną rezygnację z rozumu.
Postman: kultura niezdolna do refleksji
Neil Postman w książce Zabawić się na śmierć pokazuje, dlaczego podwójne myślenie stało się zjawiskiem masowym, a nie elitarnym.
Problemem nie jest cenzura, lecz format komunikacji.
„Nie zostaniemy zniewoleni przez to, czego nienawidzimy,
lecz przez to, co nas bawi.”
W kulturze zdominowanej przez:
- obraz,
- skrót,
- emocję,
człowiek traci zdolność myślenia sekwencyjnego, a więc:
- nie łączy przyczyn i skutków,
- nie wykrywa sprzeczności,
- nie domaga się spójności.
Podwójne myślenie staje się naturalnym efektem środowiska medialnego.
Punkt wspólny czterech diagnoz
Choć różnią się językiem i epoką, wszyscy czterej autorzy opisują ten sam proces, realizowany różnymi środkami:
- Orwell – przemoc i terror
- Huxley – komfort i przyjemność
- Postman – rozrywka i format
- Karoń – rozpad logiki i kultury pracy
Efekt końcowy jest identyczny:
Człowiek nie jest zdolny do sprzeciwu, ponieważ nie jest zdolny do rozumienia rzeczywistości.
Nauka jako dogmat – klucz Karonia
Najostrzejszym elementem diagnozy Karonia jest wskazanie momentu, w którym:
- nauka traci charakter metody,
- autorytet zastępuje dowód,
- pytanie zostaje uznane za herezję.
W tym punkcie nauka przestaje być narzędziem poznania, a staje się systemem wiary świeckiej:
- z dogmatami,
- z kapłaństwem,
- z wykluczeniem.
Nie jest to zaprzeczenie Orwella. To jego wizja zrealizowana bez przemocy.
Totalitaryzm Orwella można było rozpoznać i nazwać.
Świat Huxleya i Postmana – już nie.
Świat opisany przez Karonia nie wymaga nawet ideologii. Wystarczy, że człowiek nie widzi sprzeczności.
Podwójne myślenie nie odbiera wolności wprost. Ono usuwa zdolność jej rozumienia.
Źródła:
- George Orwell, Rok 1984, Secker & Warburg, 1949.
- Aldous Huxley, Nowy wspaniały świat, Chatto & Windus, 1932.
- Neil Postman, Zabawić się na śmierć, Penguin Books, 1985.
- Krzysztof Karoń, wykłady i analizy kultury pracy (materiały autorskie).