Wojna o percepcję

„Kto kontroluje obraz świata, ten kontroluje rzeczywistość.”

Władza to zdolność do definiowania rzeczywistości i sprawiania, by inni w nią uwierzyli.”
— Noam Chomsky

Epoka nadmiaru informacji i deficytu prawdy

Nigdy wcześniej, przynajmniej w danej nam do poznania historii, człowiek nie miał dostępu do tak ogromnej ilości danych, jak obecnie.

Można śmiało stwierdzić, iż w czasach, w jakich przyszło nam żyć, informacja stała się nową walutą, a uwaga – jej rynkiem. Jesteśmy codziennie podawani działaniu tysiąca bodźców w postaci nagłówków, obrazów, symboli, których głównym celem po ich „skonsumowaniu” jest wywołanie w nas określonych emocji oraz sterowanie percepcją.

Subtelna forma cenzury polega nie tylko na usuwaniu faktów, lecz na rozmywaniu ich w szumie. Nie zabrania się mówić prawdy, lecz mówi się ją w sposób, który traci znaczenie…

Marshall McLuhan, wizjoner mediów, zauważył już w latach 60.:

„Medium is the message.”
(„Przekazem jest samo medium.”)

Oznacza to, że nie tylko treść, ale forma i kanał przekazu determinują sposób, w jaki myślimy. To nie wiadomość tworzy nasz obraz świata, lecz sposób jej podania.

Dziś, gdy większość ludzi czerpie wiedzę z mediów społecznościowych, krótkich filmów i click-bajtowych nagłówków, refleksja ustępuje miejsca natychmiastowej reakcji. W takim świecie emocje stają się polityką, a prawda – kwestią subskrypcji.

Bitwa, której nie widać

Wojna o percepcję nie toczy się w okopach. Nie słychać wystrzałów, nie widać flag – a jednak decyduje o losach narodów.

Zamiast bomb – używa się narracji.
Zamiast czołgów – algorytmów.
Zamiast siły – emocji.

Operacje informacyjne, zwane dziś PSYOP (psychological operations), nie polegają już tylko na propagandzie. Ich celem nie jest przekonanie przeciwnika, że się myli – lecz sprawienie, by przestał wiedzieć, w co wierzyć.

To najbardziej niebezpieczna forma dominacji: dezorientacja.

Orwell pisał w „1984”:

„Jeśli kontrolujesz przeszłość, kontrolujesz przyszłość.
Jeśli kontrolujesz teraźniejszość, kontrolujesz przeszłość.”

Wojna o percepcję opiera się dokładnie na tej regule. Wystarczy zmienić ramę narracyjną – sposób, w jaki opowiada się o zdarzeniu – by całkowicie odmienić jego znaczenie. To dlatego współczesne konflikty wygrywa się nie na froncie, lecz w newsroomie.

Jak działa inżynieria świadomości

Mechanizm tej wojny jest prosty, ale genialny. Zamiast kontrolować człowieka siłą – kontroluje się jego kontekst poznawczy. Człowiek, który myśli w ramach narzuconych pojęć, staje się samosterującym narzędziem/agentem systemu- co w sposób obrazowy pokazano w kultowym filmie „Matrix” z 1999r.

Trzy główne techniki to:

• Framing – czyli ramowanie rzeczywistości.
  To sposób przedstawiania faktów tak, by wywoływały określoną emocję.
  Np. „Protest” może stać się „zamieszkami”, a „wojna obronna” – „operacją stabilizacyjną”.
• Priming – czyli torowanie emocjonalne.
  Przed właściwym przekazem buduje się tło skojarzeń.
  Gdy człowiek słyszy słowo „bezpieczeństwo”, jego umysł jest już gotów zaakceptować ograniczenie wolności.
• Narrative control – kontrola narracji poprzez nadmiar i chaos.
  Gdy nic nie jest pewne, człowiek szuka autorytetu.
  Wtedy pojawia się „ekspert”, który – często nieświadomie – wprowadza go w ramy akceptowalnego myślenia.

„Najskuteczniejsza propaganda to ta, którą uznajesz za własną opinię.”

Władza, która nie musi rozkazywać

Dzisiejsze systemy nie potrzebują represji, by panować. Wystarczy sterować kontekstem emocjonalnym, w którym społeczeństwo myśli. McLuhan zauważał, że gdy zmienia się medium, zmienia się całe społeczeństwo. Internet nie tylko przyspieszył komunikację – zmienił strukturę ludzkiej uwagi.

Każdy z nas stał się nadajnikiem.
Każdy – odbiornikiem.
Każdy – żołnierzem w wojnie o znaczenie.

Noam Chomsky w Manufacturing Consent ostrzegał, że media głównego nurtu nie są po to, by informować, lecz by wytwarzać przyzwolenie (manufacture consent) – czyli uzasadnienie dla działań elit politycznych i korporacyjnych.

Mechanizm jest wciąż ten sam:

• dostarcz odpowiedni kontekst,
• wzbudź emocję,
• pozwól, by odbiorca sam „wybrał” właściwy pogląd.

Nowa forma kolonizacji

W klasycznej kolonizacji zdobywano ziemię. Dziś kolonizuje się świadomość. Przekonania, emocje, definicje dobra i zła – wszystko to staje się terenem politycznej rywalizacji.

Nie chodzi o to, byś wierzył w coś konkretnego. Chodzi o to, byś przestał ufać komukolwiek. Byś poczuł się samotny w oceanie sprzecznych narracji. Bo człowiek pozbawiony zaufania i sensu – jest łatwy do sterowania.

W tym tkwi największe zwycięstwo współczesnych architektów percepcji: społeczeństwo, które nie ufa już własnemu osądowi, potrzebuje przewodnika. I wtedy przewodnik pojawia się – w postaci instytucji, systemu lub „eksperta od prawdy”.

Odzyskanie widzenia

Nie można wygrać tej wojny, grając według cudzych reguł. Pierwszym krokiem do wolności jest zrozumienie, że jesteśmy polem bitwy.

Świadomość to nie luksus – to akt obrony. W świecie, w którym wszystko jest przekazem, jedyną niezależną przestrzenią pozostaje wewnętrzna cisza – umiejętność rozróżniania tego, co informuje, od tego, co manipuluje.

„W czasach powszechnego oszustwa mówienie prawdy jest aktem rewolucyjnym.”
— George Orwell