Spis treści
Gdy w październiku 1914 roku Benjamin Strong objął stanowisko gubernatora Federal Reserve Bank of New York, w świadomości większości Amerykanów idea scentralizowanej władzy monetarnej była wciąż kontrowersyjna i niezrozumiała.
Niewiele osób przewidywało, że czterdziestojednoletni bankier, dotychczas prezes Bankers Trust Company, w ciągu czternastu lat swojego urzędowania stanie się jednym z najważniejszych architektów globalnego systemu finansowego XX wieku.
Choć Strong zmarł w 1928 roku, na rok przed wielkim krachem, jego decyzje – podjęte w cieniu salonów międzynarodowej bankowości, poza zasięgiem parlamentarnej kontroli – nadały kształt mechanizmom władzy, które funkcjonują do dziś.
To historia o tym, jak instytucje finansowe stały się równorzędnymi graczami wobec rządów, zanim ktokolwiek zdążył się temu przyjrzeć.
Nowy świat, stary układ sił
Federal Reserve System, utworzony Federal Reserve Act z 1913 roku, miał być odpowiedzią na powtarzające się kryzysy bankowe i chaos na rynkach finansowych.
Jego struktura była produktem kompromisu: rozproszony na dwanaście okręgowych banków, z niewielką centralną radą o wąskich kompetencjach nadzorczych, system powstał jako odpowiedź na głęboką nieufność Amerykanów wobec centralnej władzy monetarnej.
Jednak już od początku stało się jasne, że rzeczywista moc nie będzie rozłożona równomiernie.
New York Fed, zlokalizowany w sercu finansowego świata, dysponował największym kapitałem – ponad 20 milionów dolarów, niemal czterokrotnie więcej niż najmniejsze banki systemu.
To w Nowym Jorku koncentrowała się działalność głównych banków komercyjnych, tu trafiało złoto, tu zawierano kluczowe transakcje międzynarodowe.
Strong, który przyszedł z tej właśnie elity, posiadał zarówno wiedzę historyczną, jak i polityczne zaplecze, by wykorzystać wyjątkową pozycję nowojorskiego oddziału.
Nie była to władza formalna – Federal Reserve Board w Waszyngtonie zachował pewne prerogatywy – lecz faktyczna, wynikająca z kontroli nad narzędziami polityki pieniężnej i relacji z kluczowymi instytucjami finansowymi.
Jeden z biografów Stronga nazwał go „de facto liderem całego Systemu Rezerwy Federalnej”.
Do 1928 roku, bez wątpienia, dominującą postacią w systemie był Benjamin Strong z nowojorskiego banku.
Międzynarodowa dyplomacja finansowa
To, co czyniło Stronga szczególnie wpływowym, nie wynikało tylko z jego pozycji w strukturze krajowej.
Po I wojnie światowej Europa pogrążona była w ekonomicznym chaosie: hiperinflacja, niestabilność walutowa, brak zaufania do instytucji finansowych.
Strong dostrzegł, że powrót do światowego handlu wymaga nie tylko stabilizacji cen w Stanach Zjednoczonych, ale międzynarodowej koordynacji walutowej i polityki pieniężnej.
Podczas swojej pierwszej podróży do Europy w 1916 roku, Strong przyjął zaproszenie do domu Montagu Normana, przyszłego gubernatora Banku Anglii.
Z tej kolacji zrodziła się jedna z najważniejszych i najbardziej kontrowersyjnych osobistych aliansów w historii bankowości centralnej.
Strong i Norman nie tylko dzielili urlopy na francuskim wybrzeżu i w Bar Harbour – budowali formalny i nieformalny system współpracy, który obchodził rządy i polegał na dyskrecjonalnych decyzjach wąskiej grupy osób.
Razem rozwijali praktykę działania w tajemnicy, by izolować banki centralne od presji politycznej i ingerencji rządowej.
W ich wizji autonomia banku centralnego stawała się kluczową zasadą: unikano angażowania się z rządami lub nawet centralnymi bankami znajdującymi się pod wpływem politycznym.
Montagu Norman promował sieć banków centralnych wzorowanych na Banku Anglii, która mogłaby współpracować dla realizacji „ortodoksyjnej” polityki stabilności monetarnej i kursowej.
Jego wizję wspierał Komitet Finansowy Ligi Narodów, który wysyłał misje do krajów Europy Środkowej w połowie lat dwudziestych, by pomóc w utworzeniu skoordynowanego międzynarodowego systemu walutowego.
Powrót do złota – za jaką cenę?
Jednym z najważniejszych celów tej współpracy było przywrócenie systemu waluty złotej, który przed wojną zapewniał stabilność wymian międzynarodowych.
Strong osobiście zaangażował się w stabilizację finansową krajów europejskich, udzielając im bezcennej pomocy w dążeniu do przywrócenia parytetu złota.
Aby ułatwić powrót Wielkiej Brytanii do złota w 1925 roku, New York Fed ustanowił linię kredytową o wartości 200 milionów dolarów dla Banku Anglii w Nowym Jorku.
Podobne wsparcie udzielano innym krajom, w tym Francji, w której przypadku Strong zgodził się dostarczać złoto po subsydiowanej stawce, równie niskiej jak koszt kupna go z Anglii, mimo znacznie wyższych kosztów transportu.
Jednak ta polityka międzynarodowej współpracy miała wewnętrzną cenę.
W 1922 roku Strong nieoficjalnie porzucił ortodoksyjny standard złota i zaczął agresywnie stosować operacje otwartego rynku jako środek stabilizacji cen krajowych.
Ta nowa polityka nie tylko stabilizowała ceny w USA, ale również wspierała handel światowy, pomagając ustabilizować europejskie waluty i finanse.
Gdy w Europie utrzymywały się trudności gospodarcze, a szczególnie Wielka Brytania starała się powrócić do standardu złota, Strong przyjął zobowiązanie wobec Normana: utrzymać stopy procentowe w Nowym Jorku poniżej tych obowiązujących w Londynie.
Spotkanie na Long Island i polityka łatwego pieniądza
Kulminacją tej strategii było spotkanie w lipcu 1927 roku na Long Island, zwołane przez Stronga.
W spotkaniu wzięli udział przywódcy banków centralnych z Anglii, Francji i Niemiec, a jego jedynym celem była koordynacja światowej polityki „luźnego pieniądza” dla pomocy Anglii.
Przywódcy banków centralnych Francji i Niemiec oponowali wobec tej propozycji, lecz Strong odrzucił ich obawy, twierdząc, że planowane obniżki stóp procentowych będą niewielkie.
W następstwie tego spotkania Fed obniżył stopy procentowe, mimo że amerykańska gospodarka nie wymagała takiego bodźca.
Część urzędników okręgowych banków Rezerwy Federalnej obawiała się, że poluzowanie warunków kredytowych podsyci spekulację na giełdzie.
Gdy urzędnicy Chicago Fed odmówili obniżenia swojej stopy dyskontowej właśnie z tego powodu, Federal Reserve Board odwrócił tę decyzję 7 września 1927 roku, przygotowując scenę dla dramatycznego konfliktu, który nadejdzie później.
Premia za ryzyko spadała przez większość 1927 roku, co sugeruje, że inwestorzy nie dostrzegali ryzyka stopy procentowej w tym okresie.
Fakt, że premia za ryzyko była ujemna w trzecim kwartale 1927 roku, wskazuje, że inwestorzy spodziewali się dalszych spadków stóp procentowych, ponieważ obawy inflacyjne były znikome.
Paradoks stabilności cen i eksplozja spekulacji
Strong działał w przekonaniu, że stabilizuje amerykańską gospodarkę i wspiera międzynarodowy porządek monetarny.
Praktycznie nie występowała inflacja, stopy procentowe były niskie, a gospodarka USA i zyski korporacyjne rosły, podsycając wzrosty giełdowe pod koniec lat dwudziestych.
Jednak ta sytuacja niepokoiła Stronga, który czuł, że nie ma wyboru, ponieważ niskie stopy procentowe pomagały Europejczykom – szczególnie Wielkiej Brytanii – w ich wysiłkach powrotu do standardu złota.
Łatwy pieniądz w Nowym Jorku zachęcił do rosnącego amerykańskiego boomu końca lat dwudziestych, z jego fantastycznymi szczytami spekulacji.
W okresie rosnących inwestycji spekulacyjnych pod koniec lat dwudziestych, 81% nowych emisji papierów wartościowych stanowiły obligacje w 1927 roku i 64% w 1928 roku, lecz wzrost rynku obniżył ten wskaźnik do 42% w 1929 roku.
Strong powstrzymywał stabilizującą rękę wysokich stóp procentowych od Nowego Jorku, aż było za późno.
Śmierć Stronga i utrata centrum
16 października 1928 roku Benjamin Strong zmarł, wciąż pełniąc urząd szefa New York Fed.
Jego śmierć pozostawiła system Rezerwy Federalnej bez stanowczego przywództwa.
Frakcja, która przejęła dominację w Fed, popierała doktrynę real bills – politykę wymagającą, by wszelka waluta czy papiery wartościowe miały pokrycie w dobrach materialnych.
Ta polityka, wymuszająca 30% deflację dolara, nieuchronnie uszkodziła gospodarkę amerykańską i była przez niektórych ekonomistów uznawana za arbitralną i możliwą do uniknięcia.
Zgodnie z precedensem, jaki Strong ustanowił, promując politykę stabilnego poziomu cen bez oglądania się na „złote kajdany”, zwolennicy real bills mogli równie swobodnie realizować swój ideał polityczny.
W konsekwencji polityka systemu w latach 1928-1929 przesunęła się od stabilizacji poziomu cen do pasywnej doktryny real bills.
Dowody ekonometryczne pokazują, że niepewność stóp procentowych wzrosła w tym czasie, a ludzie biznesu zareagowali, opóźniając wydatki inwestycyjne.
Problem demokratycznej kontroli
Od samego początku konstrukcja Federal Reserve System budziła wątpliwości w kontekście demokratycznej odpowiedzialności.
System nie został zaprojektowany jako w pełni demokratyczny – inne propozycje debatowane w momencie reformy Fedu w 1935 roku uczyniłyby go takim, lecz Kongres ich nie przyjął.
Mechanizm demokratycznej odpowiedzialności, który Kongres zaprojektował dla nadzoru nad Fed, okazał się niewystarczający do pełnienia swojej ustawowej misji.
W praktyce rzeczywista władza koncentrowała się w rękach kilku osób: Stronga, Normana, Inoue Junnosuke z Banku Japonii oraz Hjalmara Schachta z Reichsbanku.
W braku solidnego systemu i automatycznego, zinstytucjonalizowanego sposobu utrzymania stabilności, zarządzanie międzynarodowymi sprawami monetarnymi opierało się na rozległej, ad hoc współpracy między bankami centralnymi.
Sekretarz Skarbu, Carter Glass, groził, że zleci prezydentowi usunięcie Benjamina Stronga z urzędu, gdy Strong zagroził podniesieniem stóp bez zgody rady.
Z Kongresu, silna presja ze strony interesów rolniczych, by utrzymać niskie stopy procentowe, zaowocowała wprowadzeniem członka rolniczego do rady i włączeniem dziewięciomiesięcznych papierów rolnych do redyskontowanych instrumentów banków rezerwowych.
Krytycy po kryzysie 1920-1921, kiedy Fed utrzymywał politykę ciasnego pieniądza, obejmowali rolników, zorganizowaną pracę i czołowego Postępowego reformatora Roberta M. La Follette Sr..
Fundament systemu monetarnego
Mimo kontrowersji wokół osoby Stronga i jego decyzji, nie ulega wątpliwości, że jego działania stworzyły fundamenty współczesnego systemu współpracy między bankami centralnymi.
Ze wzmocnioną pozycją banków centralnych i utworzeniem Banku Rozrachunków Międzynarodowych, międzywojenny standard złota – choć sam będący porażką współpracy i koordynacji – położył podwaliny pod współpracę banków centralnych na następne stulecie.
Strong i Norman nauczyli centralne banki, jak pracować razem, wykształcając pierwszy formalny program autonomii banku centralnego i współpracy międzynarodowej.
Ich bliskie więzi w kręgach prywatnej bankowości i finansów pozwoliły im mobilizować prywatne fundusze, które często stanowiły duże części międzynarodowych kredytów i pożyczek banków centralnych.
Rozwinęli i zrutynizowali praktyki działania w tajemnicy, by izolować banki centralne od presji politycznych i ingerencji rządowych.
Mit decydującego przywódcy
Od lat dwudziestych politycy, bankierzy i historycy gospodarczy debatują, w jakim stopniu internacjonalistyczny charakter polityki monetarnej Stronga i inne wady jego poglądów politycznych przyczyniły się do rozpoczęcia i nasilenia Wielkiego Kryzysu w Stanach Zjednoczonych i Europie.
Niektórzy badacze kwestionują „teorię Stronga jako decydującego przywódcy” – tezę, że Benjamin Strong odegrał decydującą rolę w polityce monetarnej lat dwudziestych jako prezes wpływowego Federal Reserve Bank of New York i że jego przedwczesna śmierć ostatecznie doprowadziła do błędnych polityk, które wywołały Wielki Kryzys.
Inni wskazują, że źle zarządzana polityka monetarna – zacieśniająca według narracji monetarystycznej lub luzująca według narracji austriackiej – może zostać wykluczona jako czynnik przyczynowy Wielkiego Kryzysu.
Niemniej fakty pozostają niezmienne: w okresie dominacji Stronga New York Fed kontrolował narzędzia polityki pieniężnej, wpływał na międzynarodowe przepływy złota, wspierał rekonstrukcję Europy i kształtował globalne stopy procentowe.
Wszystko to działo się w warunkach minimalnej przejrzystości, bez mechanizmów społecznej kontroli, oparte na osobistych relacjach kilku najważniejszych bankierów świata.
Dziedzictwo władzy bez twarzy
Benjamin Strong zmarł zaledwie rok przed krachem, który zainicjował Wielki Kryzys.
Nie dożył konsekwencji swoich decyzji, nie musiał odpowiadać za politykę, którą współtworzył przez czternaście lat.
Jego następcy w systemie Rezerwy Federalnej dziedziczyli instytucję, która stała się kluczowym graczem na scenie globalnej, lecz której logika działania pozostawała nieprzejrzysta dla większości obywateli i polityków.
Model władzy finansowej, który Strong pomagał budować, oparty był na założeniu, że złożone decyzje monetarne wymagają ekspertyzy, autonomii i oderwania od krótkowzrocznych interesów politycznych.
W praktyce oznaczało to przeniesienie realnej władzy gospodarczej z parlamentów i rządów do struktur instytucjonalnych kontrolowanych przez wąskie elity finansowe.
To właśnie ten model – autonomiczny bank centralny, działający w międzynarodowej sieci nieformalnych porozumień, podejmujący dyskrecjonalne decyzje w oparciu o analizę techniczną – stał się fundamentem współczesnego systemu monetarnego.
Pytanie, które pozostawił Strong, nie dotyczy jego osobistych intencji ani kompetencji.
Dotyczy struktury władzy: czy instytucje kontrolujące emisję pieniądza, płynność rynków i koszty kredytu mogą funkcjonować poza zasięgiem demokratycznej kontroli, jeśli ich decyzje mają bezpośredni wpływ na życie milionów ludzi?
Historia Benjamina Stronga pokazuje, że zanim to pytanie zostało zadane, odpowiedź już została zadecydowana.