Spis treści
Herbert Marcuse należy do najbardziej wpływowych filozofów XX wieku, których idee wykroczyły daleko poza akademickie sale wykładowe i wpisały się w architekturę społecznych przemian na Zachodzie.
Jego myśl stanowiła intelektualną podstawę dla ruchów kontestacyjnych lat 60., a współczesne debaty o granicach wolności słowa, cancel culture i uprzywilejowaniu tożsamościowych narracji w przestrzeni publicznej pozostają w bezpośrednim związku z tezami sformułowanymi przez tego niemieckiego emigranta.
Marcuse nie był jedynie krytykiem kapitalizmu – był twórcą systemu pojęciowego, który umożliwił legitymizację radykalnej transformacji kulturowej, redefinicję podstawowych kategorii politycznych i oddanie kontroli nad przestrzenią debaty publicznej w ręce tzw. postępowych elit.
Droga berlińskiego Żyda do centrum amerykańskiej akademii
Herbert Marcuse urodził się 19 lipca 1898 roku w żydowskiej rodzinie w Berlinie.
Studiował na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie, następnie we Fryburgu, gdzie obronił doktorat z filozofii.
W czasie studiów zapoznał się z pismami Karola Marksa, co ukształtowało jego późniejszą orientację intelektualną – od początku identyfikował się jako marksista i należał do niemieckiej Partii Socjaldemokratycznej.
Po uzyskaniu doktoratu związał się z Instytutem Badań Społecznych we Frankfurcie, gdzie rozwijała się teoria krytyczna – radykalna rewizja marksizmu skupiona nie na klasowej walce ekonomicznej, lecz na krytyce kultury, języka i świadomości.
Z chwilą objęcia władzy przez NSDAP w 1933 roku Marcuse, wraz z innymi członkami Instytutu, opuścił Niemcy.
Początkowo kontynuował pracę w Genewie, następnie przeniósł się do Paryża, a w końcu do Stanów Zjednoczonych, gdzie Szkoła Frankfurcka funkcjonowała przy nowojorskim Uniwersytecie Columbia.
W latach 1943-1950 pracował w amerykańskim Biurze Służb Strategicznych (OSS), prekursorze CIA, zajmując się analizą polityczną i wywiadowczą związaną z Niemcami i Związkiem Sowieckim.
Od 1952 roku rozpoczął akademicką karierę wykładowcy, pracując kolejno na Uniwersytecie Columbia, Harvardzie, Uniwersytecie Brandeis i wreszcie Uniwersytecie Kalifornijskim w San Diego, gdzie pracował do 1970 roku.
To właśnie w środowisku kalifornijskim jego myśl znalazła najbardziej gorliwych odbiorców – studentów radykalizujących się w atmosferze protestów antywietnamskich i buntu pokoleniowego.
Szkoła Frankfurcka i krytyka kultury jako nowa broń rewolucji
Szkoła Frankfurcka, z którą związany był Marcuse, stanowiła radykalną rewizję klasycznego marksizmu.
O ile tradycyjni marksiści koncentrowali się na analizie ekonomicznej i walce klasowej proletariatu, twórcy teorii krytycznej – Max Horkheimer, Theodor W. Adorno, Erich Fromm i sam Marcuse – przekierowali uwagę na sferę kultury, języka, edukacji i świadomości społecznej.
W ich ujęciu rewolucja nie mogła ograniczać się do przekształcenia stosunków produkcji – musiała objąć całą strukturę myślenia, wartości i symboli, które konstytuują kapitalistyczne społeczeństwo.
Kluczowym dziełem tego nurtu była wspólna praca Horkheimera i Adorno – „Dialektyka oświecenia”, w której formułowano tezę, że oświeceniowa racjonalność i technicyzacja życia nie przyniosły emancypacji, lecz stały się narzędziem totalnej kontroli.
Marcuse przejął ten schemat, jednak w porównaniu z innymi przedstawicielami Szkoły był bardziej radykalny i bardziej aktywistyczny – nie ograniczał się do akademickiej krytyki, lecz wprost angażował się w inspirowanie ruchów społecznych.
Charakterystyczne dla Marcusego było także krytyczne odniesienie do Związku Sowieckiego – uważał, że radziecki komunizm nie urzeczywistnia prawdziwych idei Marksa, lecz tworzy nową formę opresji biurokratycznej.
Ta pozycja pozwoliła mu zyskać uznanie lewicowych środowisk na Zachodzie, które odcinały się od stalinizmu, jednocześnie pozostając wiernymi marksistowskiej wizji społeczeństwa.
Człowiek jednowymiarowy
W 1964 roku Marcuse opublikował swoją najważniejszą i najbardziej wpływową pracę – „Człowiek jednowymiarowy”.
Książka stanowiła bezprecedensową krytykę społeczeństwa kapitalistycznego, które – paradoksalnie – osiągnęło poziom dobrobytu materialnego nieznany wcześniejszym epokom.
Marcuse argumentował, że społeczeństwo konsumpcyjne nie wyzwoliło jednostki, lecz zneutralizowało jej zdolność do krytycznego myślenia i autentycznego buntu.
Człowiek jednowymiarowy to jednostka pozbawiona negatywności – zdolności do powiedzenia „nie”, do zanegowania istniejącego porządku, do wyobrażenia sobie rzeczywistości radykalnie odmiennej od obecnej.
W diagnozie Marcusego kluczową rolę odgrywają media, technologia i język.
Współczesne społeczeństwo – pisał – wytwarza fałszywą świadomość, w której autonomia jednostki jest jedynie iluzją.
System dostarcza materialnego komfortu i rozmaitości konsumpcyjnych wyborów, ale jednocześnie usuwa możliwość rzeczywistej alternatywy wobec kapitalizmu.
Język ulega spłaszczeniu – staje się jednowymiarowy, operacyjny, pozbawiony funkcji krytycznej.
Technologia nie służy emancypacji, lecz totalnemu zarządzaniu potrzebami i pragnieniami.
Marcuse twierdził, że tradycyjny proletariat przestał być podmiotem rewolucji – został zintegrowany z systemem poprzez dobrobyt i konsumpcję.
W zamian wskazywał na nowe grupy, które mogą odegrać rolę rewolucyjną: studentów, intelektualistów, mniejszości rasowe i seksualne – wszystkich, którzy pozostają na marginesie systemu i nie zostali jeszcze przez niego całkowicie pochłonięci.
Represyjna tolerancja
W 1965 roku, rok po wydaniu „Człowieka jednowymiarowego”, Marcuse opublikował esej, który wywołał jeszcze większą kontrowersję – „Tolerancja represywna”.
Tekst ukazał się w zbiorze „Krytyka czystej tolerancji”, wydanym w formacie przypominającym modlitewnik lub „Czerwoną Książeczkę Mao”, co było zabiegiem celowym – miał być manifestem ideowym dla radykalnej młodzieży.
Filozof Maurice Cranston pisał, że książka była „bardzo niepokojąca” i zaprojektowana, by konkurować z myślami przewodniczącego Mao podczas studenckich strajków.
W eseju Marcuse formułował tezę, która stanowiła radykalne odejście od klasycznego liberalizmu i zasad demokratycznego pluralizmu.
Argumentował, że tolerancja w społeczeństwie kapitalistycznym nie jest neutralna – zawsze faworyzuje status quo i reakcyjne poglądy.
Prawdziwa tolerancja – w jego rozumieniu – nie może być czysta ani powszechna.
Musi być selektywna, wyzwalająca i skierowana przeciwko prawicy.
Marcuse pisał wprost: „Wyzwalająca tolerancja oznaczałaby zatem nietolerancję wobec prawicy i tolerancję dla ruchów lewicowych. Jeśli chodzi o zakres tej tolerancji i nietolerancji, musiałaby się ona rozciągnąć zarówno na płaszczyznę działania, jak i też dyskusji i propagandy, na słowa i czyny. Brak tolerancji dla ruchów reakcyjnych, zanim jeszcze staną się one aktywne, nietolerancja skierowana również przeciw myśleniu, poglądom i słowom – te antydemokratyczne wyobrażenia odpowiadają faktycznemu rozwojowi demokratycznego społeczeństwa”.
Ta formuła oznaczała usprawiedliwienie cenzury, wykluczania i ograniczania wolności słowa dla wszystkich, których poglądy uznano za „reakcyjne” lub „regresywne”.
Marcuse nie ukrywał, że jego koncepcja jest antydemokratyczna w tradycyjnym rozumieniu – demokracja bowiem opiera się na równym prawie wszystkich do wypowiedzi.
Proponował natomiast nową definicję demokracji, w której decyzje o tym, co jest postępowe, a co reakcyjne, podejmują świadome elity – intelektualiści i aktywiści zdolni do rozpoznania kierunku historycznego postępu.
Wpływ na ruchy lat 60.
Idee Marcusego znalazły żywy oddźwięk w radykalnych ruchach młodzieżowych lat 60..
Stał się idolem Nowej Lewicy, a jego nazwisko skandowano podczas demonstracji ulicznych wraz z Marksem i Mao – „Marks, Mao, Marcuse!”.
Do grona jego najbardziej znanych uczniów i zwolenników należeli Rudi Dutschke, przywódca niemieckiego ruchu studenckiego, oraz Daniel Cohn-Bendit („Czerwony Dany”), jeden z liderów paryskiego maja 1968.
Marcuse inspirował protesty studenckie nie tylko swoimi książkami, ale także osobistym zaangażowaniem – wygłaszał przemówienia na uniwersytetach i demonstracjach.
Jego rola była tak istotna, że w 1968 roku gubernator Kalifornii, późniejszy prezydent Ronald Reagan, publicznie sprzeciwił się przedłużeniu jego kontraktu na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Diego.
Uniwersytet zdecydował jednak, że umowa będzie obowiązywała do 1970 roku, co było symbolicznym wyrazem walki o autonomię akademii wobec presji politycznej.
Marcuse dostarczył teoretycznego uzasadnienia dla „marszu przez instytucje” – strategii inspirowanej także przez włoskiego komunistę Antonio Gramsciego – która zakładała stopniowe przejmowanie kontroli nad kluczowymi instytucjami kultury, edukacji, mediów i prawa.
Rewolucja nie miała nastąpić przez zbrojne powstanie, lecz poprzez długofalową transformację kulturową i normatywną, która odeprze tradycyjne wartości i zastąpi je nowymi.
Długofalowe skutki myśli Marcusego
Myśl Marcusego nie pozostała jedynie akademickim curiosum – odcisnęła trwały ślad na kształcie współczesnych społeczeństw zachodnich.
Jego idee stały się fundamentem dla radykalnych ruchów feministycznych drugiej fali, ruchów LGBT, ruchów antywietnamskich i szerzej – dla całej polityki tożsamości, która dominuje w dzisiejszej debacie publicznej.
Książka „Eros i cywilizacja” z 1955 roku, w której Marcuse argumentował, że prawdziwe wyzwolenie człowieka wymaga emancypacji seksualności i odrzucenia tradycyjnych norm moralnych, stała się nieoficjalną „biblią” rewolucji seksualnej.
Marcuse twierdził, że dopiero pełne urzeczywistnienie erotycznej natury człowieka, kierowanie się własną seksualnością bez ograniczeń kulturowych i religijnych, da ludzkości prawdziwą wolność.
Długofalowe skutki tej wizji obejmują redefinicję norm obyczajowych, relatywizację moralności i uprzywilejowanie tożsamości oraz emocji nad racjonalną debatą.
Współczesne pojęcie „mowy nienawiści”, które umożliwia sankcjonowanie wypowiedzi uznanych za obraźliwe lub dyskryminujące, oraz fenomen cancel culture, polegający na publicznym wykluczaniu osób o poglądach niezgodnych z dominującym dyskursem tożsamościowym, mają bezpośrednie źródło w koncepcji tolerancji represywnej.
Jak zauważają krytycy, Marcuse stworzył intelektualne ramy dla nowej formy kontroli – nie poprzez bezpośrednią przemoc państwową, lecz przez zarządzanie przestrzenią debaty publicznej, wykluczanie „niewłaściwych” opinii i narzucanie nowego języka opisującego rzeczywistość.
Współczesna aktualność Marcusego
Idee Marcusego nie są jedynie historycznym fenomenem – pozostają żywe w dzisiejszych sporach o granice wolności słowa, rolę uniwersytetów i redefinicję demokracji.
Koncepcja tolerancji represywnej stała się pojęciem kluczowym dla zrozumienia mechanizmów działania współczesnych instytucji edukacyjnych, medialnych i korporacyjnych.
W wielu uniwersytetach zachodnim obserwujemy praktyki wykluczania prelegentów o konserwatywnych poglądach, anulowania wykładów, żądania usunięcia z programów nauczania dzieł uznanych za „problematyczne”.
Te mechanizmy operują na logice sformułowanej przez Marcusego: tolerancja nie może być neutralna, musi faworyzować postęp, a postęp definiują świadome elity.
Podobnie fenomen „zarządzania językiem” w przestrzeni publicznej – wprowadzanie preferowanych terminów, delegitymizacja pojęć uznanych za „wykluczające” – ma swoje źródło w diagnozie „Człowieka jednowymiarowego”, w której Marcuse wskazywał na język jako narzędzie kontroli społecznej.
Paradoksalnie, tam gdzie Marcuse krytykował kapitalistyczne społeczeństwo za neutralizowanie oporu poprzez manipulację językiem, dzisiejsi zwolennicy jego idei stosują podobne techniki, aby narzucić własną wizję porządku normatywnego.
W ten sposób rewolucja kulturowa, której fundamenty kładł Marcuse, osiągnęła etap instytucjonalizacji – przestała być ruchem kontestacyjnym, stała się nowym establishmentem.
Krytyka opresji czy nowa forma kontroli kulturowej?
Ocena roli Herberta Marcusego wymaga odpowiedzi na fundamentalne pytanie: czy był on krytykiem opresyjnych struktur władzy, czy twórcą ideologii legitymizującej nową formę kontroli kulturowej w społeczeństwach Zachodu ?
Z jednej strony Marcuse autentycznie diagnozował realne zjawiska: jednowymiarowość kultury masowej, manipulację przez media, technokratyzację życia społecznego.
Jego analiza społeczeństwa konsumpcyjnego zawierała wiele trafnych spostrzeżeń o mechanizmach neutralizacji oporu poprzez dostarczanie materialnego komfortu.
Z drugiej jednak strony proponowane przez niego rozwiązania – selektywna tolerancja, wykluczanie „reakcyjnych” poglądów, uprzywilejowanie mniejszości wobec większości, oddanie władzy świadomym elitom – wpisywały się w logikę totalitarną.
Marcuse nie ukrywał, że jego program jest antydemokratyczny w klasycznym rozumieniu.
Demokracja w jego ujęciu nie była równością praw i głosów, lecz zarządzanym procesem, w którym decydujące znaczenie mają ci, którzy potrafią rozpoznać „obiektywny kierunek historii”.
Ta wizja – paradoksalnie – przypomina strukturę myślenia, którą krytykował u autorytarnych reżimów.
Jego wpływ na współczesne społeczeństwa zachodnie jest niezaprzeczalny: relatywizacja norm, uprzywilejowanie tożsamości i emocji nad racjonalną debatą, praktyki cenzury i wykluczania w imię postępu – wszystkie te zjawiska mają swoje źródło w ideach Marcusego.