Spis treści
Chatham House, formalnie znany jako Royal Institute of International Affairs (RIIA), od ponad stu lat stanowi jeden z najbardziej wpływowych ośrodków kształtujących myślenie o świecie, władzy i globalnym porządku.
Ta pozornie akademicka instytucja, ukryta za eufemistyczną fasadą „niezależnych badań nad stosunkami międzynarodowymi”, jest w rzeczywistości rozbudowaną siecią wpływu – miejscem, gdzie spotykają się politycy, dyplomaci, przedstawiciele korporacji i akademicy, by dyskretnie decydować o kierunkach polityki zagranicznej Zachodu.
Powstała w Londynie w 1920 roku jako odpowiednik amerykańskiej Council on Foreign Relations (CFR), instytucja ta od samego początku była projektowana nie jako neutralny ośrodek analizy, lecz jako narzędzie koordynacji elit, które miały zarządzać światem po traumie pierwszej wojny światowej.
Geneza władzy – Paryż, Liga Narodów i narodziny globalnej koordynacji
Historia Chatham House rozpoczyna się w atmosferze konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 roku – symbolicznego momentu, gdy imperium brytyjskie, choć wyniszczone wojną, wciąż próbowało dyktować warunki nowego porządku międzynarodowego.
To tam Lionel Curtis, brytyjski wizjoner imperialny i jeden z ojców założycieli późniejszego Chatham House, zwołał spotkanie delegacji amerykańskiej i brytyjskiej, argumentując, że „metoda eksperckich analiz i debat powinna być kontynuowana po powrocie delegatów do domu w formie międzynarodowego instytutu”.
Curtis, znany z wcześniejszych prób zbudowania federalnej struktury Imperium Brytyjskiego poprzez ruch The Round Table, przewidział, że prawdziwa władza w XX wieku będzie należeć nie do parlamentów, lecz do zamkniętych sieci ekspertów, zdolnych kształtować politykę poza demokratyczną kontrolą.
Efektem tego spotkania było utworzenie dwóch równoległych instytucji – Council on Foreign Relations w Nowym Jorku i British Institute of International Affairs w Londynie.
Pierwsze oficjalne spotkanie brytyjskiej instytucji odbyło się 5 lipca 1920 roku pod przewodnictwem Roberta Cecila, z udziałem byłego ministra spraw zagranicznych Edwarda Greya, który wystąpił z rezolucją powołującą instytut do życia.
Wśród pierwszych prezesów znaleźli się także Arthur J. Balfour i John R. Clynes – osobistości symbolizujące sojusz starej arystokratycznej dyplomacji z nowymi nurtami technokratycznego zarządzania.
Od samego początku Chatham House miał służyć nie tylko „studiowaniu stosunków międzynarodowych”, ale przede wszystkim promowaniu współpracy między elitami a także przygotowywaniu gruntu pod instytucje globalnego zarządzania, takie jak Liga Narodów, a później ONZ.
Instytut aktywnie wspierał tworzenie Ligi Narodów, która – mimo formalnej międzynarodowej struktury – miała być narzędziem utrzymania hegemonii Zachodu nad resztą świata.
Struktura dyskrecji – think tank, forum elit i Chatham House Rule
Chatham House funkcjonuje jako think tank – termin, który maskuje faktyczną rolę tego typu instytucji jako filtrów decyzji politycznych, zanim te zostaną przedstawione opinii publicznej.
Instytut organizuje rocznie ponad 300 wydarzeń – konferencji, warsztatów, okrągłych stołów – zarówno w Londynie, jak i na arenie międzynarodowej, przyciągając „światowych liderów i najlepszych analityków”.
To właśnie na tych zamkniętych spotkaniach, z dala od kamer i dziennikarzy, kształtuje się faktyczny dyskurs polityki zagranicznej.
Kluczowym mechanizmem tej władzy jest Chatham House Rule – zasada, która pozwala uczestnikom spotkań dyskutować o treści rozmów w świecie zewnętrznym, ale zabrania ujawniania, kto uczestniczył w spotkaniu i co konkretnie powiedział.
Oficjalnie ma to „ułatwiać szczerą i otwartą dyskusję na kontrowersyjne tematy”.
W praktyce jest to narzędzie pozwalające elitom na koordynację polityki bez odpowiedzialności przed społeczeństwem – sposób na prowadzenie negocjacji i budowanie konsensusu poza kontrolą demokratyczną.
Instytut przyjmuje członków indywidualnych, ale także z korporacji, instytucji akademickich, ambasad i organizacji pozarządowych.
To właśnie ta struktura członkowska łączy świat polityki, biznesu i akademii, tworząc sieć wzajemnych powiązań, która pozwala na przepływ idei i wpływów między różnymi sektorami władzy.
Chatham House nie jest więc „neutralnym” ośrodkiem badawczym – jest platformą, na której formuje się wspólna agenda elit.
Między Londynem a Nowym Jorkiem – powiązania z CFR, Komisją Trójstronną i globalną siecią wpływu
Chatham House od początku funkcjonował w ścisłym związku z Council on Foreign Relations, swoim amerykańskim odpowiednikiem.
Obie instytucje powstały z tej samej inicjatywy w Paryżu i od lat dwudziestych XX wieku koordynują swoją działalność, tworząc anglo-amerykańską oś kształtowania polityki zagranicznej Zachodu.
Ten sojusz był kluczowy dla budowy tzw. „special relationship” między Wielką Brytanią a Stanami Zjednoczonymi – relacji, która nie jest wynikiem naturalnej zbieżności interesów, lecz starannie kultywowanej sieci osobistych i instytucjonalnych powiązań.
Chatham House jest także powiązany z innymi ośrodkami władzy globalnej, w tym z Komisją Trójstronną (Trilateral Commission) – organizacją założoną w 1973 roku przez Zbigniewa Brzezińskiego i Davida Rockefellera, mającą na celu koordynację polityki między Japonią, Europą Zachodnią i Ameryką Północną.
Wśród członków Komisji Trójstronnej znajdują się osoby jednocześnie związane z Chatham House, co pokazuje, jak te sieci wzajemnie się przenikają.
Przykładem może być R. Nicholas Burns, były ambasador USA w Chinach, który pełni rolę w CFR, jest członkiem zarządu Aspen Strategy Group, ale także starszym doradcą w Chatham House.
Te powiązania nie są przypadkowe – są wynikiem świadomej strategii budowania międzynarodowej sieci wpływu, w której te same osoby rotują między instytucjami, rządami, korporacjami i think tankami, tworząc zamknięty obieg władzy.
Elity te mają wspólny język, wspólne założenia ideowe i wspólne cele – przede wszystkim utrzymanie tzw. liberalnego porządku międzynarodowego, który w praktyce oznacza dominację Zachodu i swobodny przepływ kapitału.
Rola w kluczowych momentach historii – od Ligi Narodów do zimnej wojny
W latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku Chatham House odegrał kluczową rolę w kształtowaniu międzynarodowej architektury instytucjonalnej.
Instytut był aktywnym promotorem Ligi Narodów i organizował Commonwealth Relations Conferences – fora, na których politycy, prawnicy i akademicy dyskutowali o przyszłości Imperium Brytyjskiego w obliczu rosnących dążeń niepodległościowych w koloniach.
W 1933 roku w Toronto odbyła się pierwsza z tych konferencji, której celem było utrzymanie „istotnej zgody w sprawach polityki zagranicznej między różnymi rządami” dominiów.
Innymi słowy – chodziło o koordynację imperialnej polityki w czasach, gdy tradycyjne formy kolonializmu stawały się politycznie niewygodne.
Chatham House był także pionierem analiz ekonomicznych, które miały bezpośredni wpływ na globalną politykę gospodarczą.
W 1929 roku instytut powołał grupę studiów nad międzynarodowym problemem złota, w której skład wszedł John Maynard Keynes.
Badania tej grupy antycypowały decyzję Wielkiej Brytanii o porzuceniu standardu złota dwa lata później, a także przyczyniły się do kształtowania systemu z Bretton Woods, który ukształtował powojenny porządek monetarny.
Podczas drugiej wojny światowej Chatham House przeszedł transformację, stając się de facto częścią brytyjskiej machiny wojennej.
Instytut przeniósł się do Balliol College w Oksfordzie, gdzie utworzono Foreign Press and Research Service – jednostkę ściśle współpracującą z Foreign Office, dostarczającą wywiadowczych analiz i raportów o sytuacji w krajach przeciwników.
Po wojnie część pracowników Chatham House zasiliła nowo powstałe organizacje międzynarodowe, w tym ONZ i Międzynarodowy Fundusz Walutowy.
Instytut był więc nie tylko obserwatorem powojennego porządku, ale jego aktywnym współtwórcą.
W czasach zimnej wojny Chatham House odgrywał rolę w kształtowaniu polityki dekolonizacyjnej – choć oficjalnie wspierał „równość rasową” i „samostanowienie narodów”, w praktyce starał się utrzymać wpływy brytyjskie w byłych koloniach poprzez promowanie modelu Commonwealthu.
W 1975 roku instytut zorganizował pierwszą serię spotkań z moskiewskim Institute of World Economy and International Relations – wczesny przykład tzw. dwutorowej dyplomacji, która pozwalała na prowadzenie dialogu poza oficjalnymi kanałami rządowymi.
Aspekt krytyczny – władza bez odpowiedzialności
Chatham House uosabia fundamentalny problem współczesnej polityki – istnienie pozaparlamentarnych struktur władzy, które kształtują politykę bez demokratycznej kontroli i odpowiedzialności.
Instytut jest formalnie „niezależny”, ale jego niezależność jest iluzoryczna – finansowany jest przez rządy, korporacje i fundacje, które mają własne interesy.
Choć Chatham House publikuje listę swoich darczyńców, Who Funds You? – organizacja monitorująca transparentność finansowania think tanków – przyznała mu jedynie ocenę B, co wskazuje na ograniczoną przejrzystość w tym zakresie.
Wśród dawnych darczyńców znalazły się m.in. MAVA Foundation, brytyjskie Foreign, Commonwealth and Development Office oraz Robert Bosch Stiftung.
Instytut był również finansowany przez BP w ramach Angola Forum, programu mającego rzekomo służyć „debacie nad przyszłością Angoli”, ale w praktyce promującego interesy brytyjskiego koncernu naftowego w tym kraju.
Krytyka Chatham House koncentruje się na trzech głównych zarzutach:
Elitaryzm – instytut jest zarządzany przez wąską grupę politycznych, akademickich i korporacyjnych elit, które mają wspólne interesy i wspólną wizję świata, ale nie reprezentują szerszej opinii publicznej.
Brak transparentności – mimo deklaracji o „otwartości”, instytut działa w oparciu o Chatham House Rule, która chroni uczestników spotkań przed ujawnieniem, co utrudnia publiczną kontrolę nad tym, jakie decyzje są tam podejmowane i jakie interesy są reprezentowane.
Interwencjonizm – Chatham House był wielokrotnie krytykowany za wspieranie polityki interwencjonistycznej, w tym wojny w Iraku i ekspansji NATO, co sugeruje, że instytut nie jest neutralnym obserwatorem, lecz aktywnym promotorem zachodniego imperializmu.
W jednym przypadku Bureau of Investigative Journalism ujawniło, że raport opublikowany przez Chatham House został napisany przez lobbyststę mającego nieujawnione interesy finansowe w temacie raportu, co podważa niezależność redakcyjną instytutu.
Neoliberalizm, integracja europejska i przygotowanie gruntu pod globalizację
Chatham House odegrał kluczową rolę w przygotowaniu intelektualnego i politycznego gruntu pod neoliberalizm i integrację europejską.
W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku instytut promował idee liberalizacji rynków, prywatyzacji i deregulacji, które stały się fundamentem tzw. konsensusu waszyngtońskiego.
Badania Chatham House wspierały także proces integracji europejskiej, przedstawiając ją jako nieunikniony kierunek rozwoju i „konieczność historyczną”.
W raporcie „The economic basis of democracy in Europe” z 2022 roku Chatham House otwarcie omawia „depolityzację podejmowania decyzji gospodarczych” – eufemizm oznaczający przeniesienie kompetencji z parlamentów narodowych do technokratycznych instytucji takich jak Komisja Europejska i Europejski Bank Centralny.
Autorzy raportu przyznają, że proces ten „zagraża demokratycznej legitymizacji zarówno polityki gospodarczej, jak i samej Unii Europejskiej”, ale jednocześnie przedstawiają go jako efekt „europejskiej integracji”.
To typowy przykład podwójnego dyskursu elit – z jednej strony przyznają, że proces jest niedemokratyczny, z drugiej strony przedstawiają go jako nieunikniony.
Chatham House promował również politykę globalizacji i otwartych rynków, przedstawiając je jako jedyną drogę do „pokoju i prosperityu”.
W praktyce jednak polityka ta służyła przede wszystkim interesom wielkich korporacji i zachodniego kapitału, prowadząc do wzrostu nierówności, destabilizacji rynków pracy i erozji suwerenności narodowej.
Współczesna rola – agenda klimatyczna, transformacja energetyczna i cyfrowe regulacje
W ostatnich latach Chatham House stał się jednym z głównych promotorów agendy klimatycznej i transformacji energetycznej.
Instytut publikuje liczne raporty wzywające do radykalnej redukcji emisji CO2, zmiany diety globalnej populacji (w tym ograniczenia spożycia mięsa) oraz masowych inwestycji w tzw. zieloną energię.
W raporcie „Changing Climate, Changing Diets” z 2015 roku Chatham House wzywa do „ograniczenia globalnego spożycia mięsa jako kluczowego elementu utrzymania globalnego ocieplenia poniżej poziomu dwóch stopni Celsjusza”.
To nie jest neutralna analiza naukowa, lecz polityczna rekomendacja dotycząca zachowań miliardów ludzi.
Chatham House współpracuje ściśle ze Światowym Forum Ekonomicznym (WEF) i innymi instytucjami promującymi globalne zarządzanie.
W 2025 roku WEF we współpracy z Chatham House uruchomiło inicjatywę „Planetary Health Check”, która wzywa korporacje do wdrożenia planów transformacji klimatycznej, ustalenia wewnętrznych cen węgla oraz powiązania wynagrodzeń kadry zarządzającej z realizacją celów klimatycznych.
To przykład, jak think tanki wpływają na politykę korporacyjną, a przez to na całą gospodarkę, z pominięciem jakiejkolwiek demokratycznej debaty.
Instytut prowadzi także badania nad cyfrowym zarządzaniem i regulacjami technologicznymi.
W 2018 roku opublikował raport „Artificial Intelligence and International Affairs”, wzywając do „lepszego zarządzania wzrostem AI w krótkim okresie, aby złagodzić długoterminowe ryzyka i zapewnić, że AI nie wzmocni istniejących nierówności”.
Brzmi to rozsądnie, ale w praktyce chodzi o budowanie globalnych systemów regulacyjnych, które będą kontrolować rozwój technologii – co oznacza kolejną warstwę globalnego zarządzania.
Oficjalna misja kontra rzeczywisty wpływ – jak działa maszyna wpływu
Oficjalna misja Chatham House brzmi: „pomagać rządom i społeczeństwom w budowaniu zrównoważonego, bezpiecznego, prosperującego i sprawiedliwego świata”.
To typowy przykład eufemistycznego języka elit, który maskuje faktyczną funkcję instytucji.
W praktyce Chatham House to instytucjonalny filtr, przez który przepuszcza się decyzje polityczne, zanim trafią one do opinii publicznej.
To miejsce, gdzie kształtuje się konsensus elit – decyduje się, jakie tematy są „ważne”, jakie rozwiązania są „możliwe”, a jakie są „radykalne” i „nierealistyczne”.
Chatham House wpływa na politykę poprzez trzy główne kanały:
Raporty i rekomendacje – instytut publikuje setki raportów rocznie, które są następnie cytowane przez media, wykorzystywane przez rządy i cytowane w debatach parlamentarnych. Te raporty wyznaczają ramy debaty, definiują problemy i sugerują rozwiązania, które są zgodne z agendą elit.
Sieć kontaktów – poprzez swoich członków, którzy zajmują kluczowe stanowiska w rządach, korporacjach, mediach i organizacjach międzynarodowych, Chatham House ma bezpośredni dostęp do decydentów. To właśnie na zamkniętych spotkaniach, konferencjach i okrągłych stołach organizowanych przez instytut, kształtują się faktyczne decyzje polityczne.
Edukacja ekspercka – Chatham House kształci nowe pokolenia „liderów międzynarodowych” poprzez takie programy jak Queen Elizabeth II Academy for Leadership in International Affairs, która oferuje dwunastomiesięczne stypendium dla „potencjalnych i ugruntowanych światowych liderów”. Absolwenci tych programów wchodzą następnie na kluczowe stanowiska w rządach i organizacjach międzynarodowych, przenosząc ze sobą wizję świata ukształtowaną w Chatham House.
Instytut ma także bezpośredni wpływ na politykę Wielkiej Brytanii, NATO i Unii Europejskiej.
Jego eksperci regularnie doradzają brytyjskiemu Foreign Office, występują jako świadkowie przed komisjami parlamentarnymi i biorą udział w procesie kształtowania polityki zagranicznej.
W ten sposób Chatham House działa jako quasi-rządowa instytucja, choć formalnie pozostaje „niezależny”.
Roli think tanków w globalnej władzy
Chatham House to doskonały przykład mechanizmu, który socjolog C. Wright Mills nazwał „elitą władzy” – grupy ludzi zajmujących kluczowe pozycje w kluczowych instytucjach, którzy dzielą wspólną wizję świata i wspólnie koordynują swoje działania, mimo że formalnie reprezentują różne sektory.
Think tanki takie jak Chatham House są instytucjonalnym szkieletem tej sieci – miejscami, gdzie elity spotykają się, wymieniają informacje, budują konsensus i koordynują politykę.
Czy Chatham House to centrum wiedzy, czy raczej instytucjonalny filtr władzy?
Odpowiedź jest oczywista – to oba te elementy jednocześnie.
Instytut faktycznie produkuje wiedzę, ale jest to wiedza selektywna, która służy określonym celom politycznym.
To wiedza, która definiuje, co jest „realistyczne”, co jest „możliwe”, a co jest „radykalne”.
To wiedza, która legitymizuje decyzje elit i przedstawia je jako „konieczność historyczną” lub „naukowy konsensus”.
Problem z think tankami takimi jak Chatham House nie polega na tym, że zajmują się polityką – problem polega na tym, że robią to poza demokratyczną kontrolą i odpowiedzialnością.
Ich wpływ jest ogromny, ale niewidoczny.
Działają w zamkniętych kręgach, za zamkniętymi drzwiami, chronionych przez Chatham House Rule.
Nie muszą wygrywać wyborów, nie muszą odpowiadać przed wyborcami, nie muszą nawet ujawniać, kto za nie płaci.
Badania nad postawami elit wobec globalnego zarządzania pokazują, że elity są znacznie bardziej entuzjastyczne wobec idei globalnych instytucji i globalnego zarządzania niż przeciętni obywatele.
Chatham House i podobne instytucje są głównymi promotorami tej wizji, która w praktyce oznacza dalsze przenoszenie władzy z demokratycznie wybranych parlamentów do technokratycznych struktur globalnych.
Chatham House nie jest wyjątkiem – jest wzorcem, który został skopiowany na całym świecie.
Podobne instytucje istnieją w Niemczech (German Council on Foreign Relations), Australii (Australian Institute of International Affairs), Kanadzie (Canadian International Council) i wielu innych krajach.
Razem tworzą globalną sieć, która kształtuje politykę międzynarodową według wspólnych zasad i wspólnych interesów – interesów elit, nie społeczeństw.
W świecie, w którym media są kontrolowane przez korporacje, uniwersytety są uzależnione od grantów, a politycy są uzależnieni od donatorów, think tanki takie jak Chatham House pełnią funkcję ostatecznego arbitra prawdy – instytucji, które definiują, co jest „poważną analizą”, a co jest „teorią spiskową”.
To one decydują, jakie głosy są słyszalne w debacie publicznej, a jakie są marginalizowane.
To one decydują, jakie rozwiązania są „na stole”, a jakie są „poza granicami debaty”.
Chatham House to nie tylko brytyjski think tank – to symbol systemu władzy, w którym kluczowe decyzje są podejmowane poza demokratyczną kontrolą, przez zamknięte sieci elit, które dzielą wspólne interesy i wspólną wizję świata.
To system, w którym polityka jest przedstawiana jako techniczna konieczność, a nie jako przedmiot demokratycznej debaty i wyboru.
To system, w którym wiedza służy władzy, a nie społeczeństwu.