Manifest z Ventotene jest dziś przywoływany jako jeden z najważniejszych dokumentów ideowych stojących za projektem zjednoczonej Europy.
W oficjalnej narracji europejskiej bywa przedstawiany przede wszystkim jako antyfaszystowski apel o pokój, jedność i przezwyciężenie katastrofy nacjonalizmów, które doprowadziły kontynent do dwóch wojen światowych.
Ta interpretacja nie jest fałszywa.
Jest jednak niepełna.
Manifest z Ventotene był nie tylko moralnym głosem czasu wojny, lecz także radykalnym programem politycznym: wzywał do przekroczenia suwerenności państw narodowych i budowy europejskiej federacji wyposażonej we własną władzę, armię oraz zdolność prowadzenia samodzielnej polityki.
Nie był gotowym projektem dzisiejszej Unii Europejskiej.
Nie można też uczciwie twierdzić, że obecna UE jest prostą realizacją jednego dokumentu napisanego w 1941 roku.
Ale nie da się zrozumieć historii europejskiego federalizmu bez Ventotene.
To właśnie tam bardzo wyraźnie sformułowano przekonanie, że trwały pokój w Europie wymaga nie tylko współpracy między narodami, lecz ograniczenia politycznej samodzielności państw na rzecz ponadnarodowego porządku.
Manifest napisany na wygnaniu
Manifest z Ventotene powstał w 1941 roku na włoskiej wyspie, gdzie reżim Benita Mussoliniego internował przeciwników politycznych.
Jego głównymi autorami byli Altiero Spinelli i Ernesto Rossi.
Ważną rolę odegrał również Eugenio Colorni, który przygotował późniejszą przedmowę do tekstu, oraz Ursula Hirschmann, zaangażowana w jego rozpowszechnianie poza wyspą.
Pełny tytuł dokumentu brzmiał: Per un’Europa libera e unita. Progetto d’un manifesto — „Ku wolnej i zjednoczonej Europie. Projekt manifestu”.
Tekst powstał w czasie, gdy III Rzesza kontrolowała znaczną część kontynentu, a przyszłość Europy była całkowicie otwarta.
Autorzy nie pisali więc komentarza do istniejącej integracji europejskiej.
Pisali projekt świata, który miał dopiero powstać po klęsce faszyzmu.
To nadaje Manifestowi szczególny charakter.
Nie jest chłodnym traktatem ustrojowym.
Jest dokumentem rewolucyjnej chwili — próbą odpowiedzi na pytanie, jak urządzić Europę po cywilizacyjnej katastrofie.
Główna diagnoza: źródłem wojen są suwerenne państwa narodowe
Centralna teza Manifestu była jednoznaczna.
Zdaniem Spinellego i Rossiego europejskie wojny nie wynikały wyłącznie z błędów konkretnych rządów, imperialnych ambicji Niemiec czy nieudolności dyplomacji.
Ich źródło miało tkwić głębiej — w samym modelu suwerennych państw narodowych, które konkurują o siłę, terytorium, zasoby i dominację.
Autorzy uważali, że państwa narodowe, dążąc do samowystarczalności gospodarczej i politycznej potęgi, wytwarzają mechanizm prowadzący do konfliktów.
W tej logice nacjonalizm, militaryzm i totalitaryzm nie były przypadkowymi wypaczeniami, lecz skrajną konsekwencją systemu opartego na absolutnej suwerenności.
Dlatego Manifest nie postulował jedynie lepszej współpracy międzynarodowej.
Postulował zmianę samej struktury politycznej Europy.
Autorzy nie wierzyli, że Liga Narodów, pakty pokojowe albo dyplomacja między rządami wystarczą, jeśli każde państwo nadal będzie ostatecznym suwerenem we własnych granicach.
Ich odpowiedzią była federacja.
Jaka Europa miała powstać według Manifestu?
Manifest z Ventotene zakładał powstanie europejskiego państwa federalnego.
Nie chodziło o luźny związek niezależnych krajów ani o okresowe konferencje rządów.
Chodziło o organizm polityczny posiadający własną suwerenność w sprawach uznanych za kluczowe dla pokoju i bezpieczeństwa.
W dokumencie pojawiają się postulaty:
- utworzenia federacji europejskiej,
- powołania wspólnej armii zamiast armii narodowych,
- prowadzenia wspólnej polityki zagranicznej,
- zniesienia barier gospodarczych między krajami,
- ograniczenia ekonomicznej samowystarczalności państw, uznawanej za jeden z fundamentów agresywnego nacjonalizmu.
W późniejszych interpretacjach, zwłaszcza ze strony instytucji unijnych, podkreślano również, że wizja ta zapowiadała wspólny rynek, swobodę przepływu pracowników, wspólną walutę oraz bardziej zintegrowaną politykę zewnętrzną.
Nie wszystkie te elementy zostały w Manifeście rozwinięte w formie gotowych rozwiązań prawnych.
Widać jednak wyraźnie, że autorzy myśleli o Europie nie jako o zbiorze współpracujących państw, lecz jako o nowym poziomie suwerennej organizacji politycznej.
Federalizm, ale nie tylko federalizm
Manifest z Ventotene często sprowadza się do jednego hasła: „federalna Europa”.
To prawda, ale nie cała prawda.
Dokument zawierał również rozbudowaną część społeczną i gospodarczą.
Spinelli i Rossi nie byli zwolennikami powrotu do przedwojennego liberalnego status quo.
Uważali, że nowa Europa powinna przeprowadzić głęboką reformę społeczną, ograniczyć potęgę uprzywilejowanych grup ekonomicznych i poprawić położenie warstw pracujących.
W Manifeście pojawia się teza, że własność prywatna nie powinna być traktowana dogmatycznie.
Autorzy dopuszczali jej ograniczanie, korygowanie lub rozszerzanie w zależności od tego, czego wymaga przebudowa społeczeństwa.
To ważne, bo pokazuje, że Manifest nie był wyłącznie projektem ustrojowej federacji.
Był także wizją nowego ładu społecznego, który miał narodzić się po upadku totalitaryzmów i starego porządku europejskiego.
Właśnie dlatego w historii idei dokument bywa opisywany jako połączenie:
- antyfaszyzmu,
- federalizmu europejskiego,
- krytyki nacjonalizmu,
- programu reform społecznych.
Najbardziej kontrowersyjny fragment: demokracja w czasie „rewolucyjnego kryzysu”
Największe spory wokół Manifestu nie dotyczą samego postulatu pokojowej Europy.
Dotyczą tego, jak autorzy wyobrażali sobie moment przejścia do nowego porządku.
Spinelli i Rossi pisali o sytuacji rewolucyjnej, która miałaby nastąpić po upadku faszyzmu.
W takim momencie, ich zdaniem, tradycyjne metody demokratycznej polityki mogłyby okazać się niewystarczające, zbyt powolne i podatne na odbudowę dawnych układów.
W najbardziej znanym fragmencie stwierdzali, że „demokratyczne metody polityczne są martwym ciężarem w okresach rewolucyjnych kryzysów”.
To zdanie od lat budzi kontrowersje — i słusznie.
Nie należy go jednak upraszczać w obie strony.
Nie oznacza ono, że autorzy Manifestu postulowali trwałą dyktaturę europejską.
Manifest był tekstem antyfaszystowskim, a jego autorzy sprzeciwiali się totalitaryzmowi.
Jednocześnie trudno ignorować fakt, że w kluczowym momencie ustrojowej przebudowy dopuszczali oni działanie awangardy politycznej, która miałaby przeprowadzić przełom szybciej, niż pozwalałaby na to zwykła parlamentarna procedura.
To realne napięcie wpisane w dokument.
Z jednej strony Manifest mówi o wolności i wyzwoleniu Europy.
Z drugiej — zakłada, że w momencie wielkiej transformacji demokratyczny pluralizm może przeszkadzać w osiągnięciu celu.
Nowa linia podziału: nie lewica i prawica, lecz federaliści i obrońcy państw narodowych
Jedną z najbardziej znaczących tez Manifestu było przekonanie, że po wojnie stary podział na partie postępowe i reakcyjne straci znaczenie.
Nowa linia politycznego sporu miała przebiegać gdzie indziej:
- po jednej stronie mieli znaleźć się ci, którzy uznają budowę europejskiej federacji za podstawowe zadanie epoki,
- po drugiej ci, którzy chcą odbudować państwa narodowe jako główne centra życia politycznego.
To element Manifestu, którego znaczenie wykracza daleko poza realia II wojny światowej.
Współczesne spory o przyszłość Unii Europejskiej bardzo często nadal układają się według podobnej osi.
Jedni uważają, że kryzysy migracyjne, energetyczne, militarne i gospodarcze wymagają dalszego przekazywania kompetencji na poziom unijny.
Drudzy widzą w tym proces osłabiania demokratycznej kontroli, ponieważ polityka przesuwa się coraz dalej od narodowych wspólnot wyborczych.
Manifest z Ventotene nie stworzył całego współczesnego sporu o UE, ale bardzo wcześnie nazwał jego najważniejszą linię napięcia.
Manifest a późniejsza integracja europejska
W tym miejscu potrzebna jest precyzja.
Manifest z Ventotene był niezwykle ważny dla rozwoju europejskiego federalizmu, ale powojenna integracja europejska nie została początkowo zbudowana dokładnie według jego modelu.
Altiero Spinelli chciał szybkiej i wyraźnej federacji politycznej.
Tymczasem pierwsi architekci wspólnot europejskich, tacy jak Jean Monnet i Robert Schuman, postawili raczej na metodę funkcjonalną: stopniowe integrowanie konkretnych obszarów gospodarki, począwszy od węgla i stali.
Europejska Wspólnota Węgla i Stali, a później Europejska Wspólnota Gospodarcza, nie były bezpośrednią realizacją Manifestu z Ventotene.
Były inną drogą ku integracji.
Jednak z perspektywy federalistów ta droga mogła prowadzić w podobnym kierunku: do coraz głębszego przesuwania kompetencji z poziomu państw narodowych na poziom ponadnarodowy.
Dlatego lepiej mówić, że Manifest był ideowym fundamentem federalnej wizji Europy, a nie gotowym scenariuszem powstania dzisiejszej UE.
Spinelli: od Ventotene do projektu Unii Europejskiej
Znaczenie Manifestu wzrosło również dlatego, że Altiero Spinelli przez kolejne dekady konsekwentnie rozwijał jego idee w praktycznej polityce.
Po wojnie współtworzył Europejski Ruch Federalistyczny.
W latach 1970–1976 był członkiem Komisji Europejskiej, a następnie posłem do Parlamentu Europejskiego.
Najważniejszym późnym momentem jego działalności był projekt Traktatu ustanawiającego Unię Europejską, przyjęty przez Parlament Europejski w 1984 roku.
Projekt ten, często nazywany „projektem Spinellego”, nie został przyjęty przez rządy państw członkowskich.
Jednak według opracowań Parlamentu Europejskiego i instytucji unijnych wywarł później istotny wpływ na rozwój integracji oraz debatę prowadzącą do Jednolitego Aktu Europejskiego i Traktatu z Maastricht.
To pokazuje, że Manifest nie pozostał jedynie wojenną broszurą.
Został przekształcony w trwały punkt odniesienia dla środowisk, które przez dekady zabiegały o bardziej polityczną, a nie wyłącznie gospodarczą integrację Europy.
Dlaczego Manifest z Ventotene wraca dziś?
Manifest z Ventotene nie jest martwym dokumentem historycznym.
Wciąż wraca w sporach o przyszłość Unii Europejskiej.
Odwołują się do niego politycy i intelektualiści opowiadający się za głębszą integracją, wspólną polityką zagraniczną, odejściem od jednomyślności w części decyzji oraz rozwojem europejskich zdolności obronnych.
W 2021 roku, w 80. rocznicę Manifestu, Josep Borrell pisał o jego wciąż aktualnym znaczeniu, wskazując między innymi na wspólną politykę bezpieczeństwa, europejską suwerenność strategiczną i potrzebę skuteczniejszego działania Unii w świecie.
To dobrze pokazuje, jak Manifest jest dziś czytany przez część elit unijnych.
Nie jako zamknięty zabytek z czasów wojny, lecz jako niedokończony program, którego wybrane postulaty nadal czekają na rozwinięcie.
Dla zwolenników federalizacji jest to dowód dalekowzroczności autorów.
Dla krytyków — potwierdzenie, że proces pogłębiania integracji ma własną, długo podtrzymywaną logikę ideową, która nie zawsze jest jasno komunikowana społeczeństwom.
Co jest faktem, a co uproszczeniem?
W debacie o Manifeście z Ventotene łatwo o dwa przeciwstawne uproszczenia.
Pierwsze głosi, że był to po prostu piękny, humanistyczny apel o pokój, pozbawiony jakichkolwiek kontrowersyjnych elementów.
To nieprawda.
Manifest był również programem politycznym, który wprost opowiadał się za federacją ponad państwami narodowymi i zawierał fragmenty budzące uzasadnione pytania o rolę demokracji w momentach przełomu.
Drugie uproszczenie przedstawia dokument jako tajny plan stworzenia współczesnej Unii Europejskiej i dowód, że cały proces integracji był od początku realizowany według jednego scenariusza.
To również nieprawda.
Powojenna integracja rozwijała się różnymi drogami, a model funkcjonalny Monneta i Schumana różnił się od bezpośredniego federalizmu Spinellego.
Rzetelna ocena Manifestu wymaga więc utrzymania dwóch myśli naraz:
- był to jeden z najważniejszych dokumentów ideowych europejskiego federalizmu,
- nie był on prostym, gotowym projektem instytucjonalnym obecnej Unii Europejskiej.
Dlaczego ten dokument nadal ma znaczenie?
Manifest z Ventotene nie jest ważny dlatego, że każdy dzisiejszy traktat unijny można z niego bezpośrednio wyprowadzić.
Jest ważny dlatego, że bardzo wcześnie zarysował logikę, która do dziś powraca w debacie o Europie:
czy pokój, bezpieczeństwo i skuteczność wymagają dalszego przekazywania suwerenności na poziom ponadnarodowy, czy przeciwnie — demokratyczna kontrola i pluralizm polityczny potrzebują silnych państw narodowych?
Spinelli i Rossi udzielili na to pytanie odpowiedzi jednoznacznej.
Uznali, że przyszłość należy do federacji.
Dzisiejsza Europa nadal spiera się o to, czy mieli rację — i jak daleko konsekwencje tej odpowiedzi powinny sięgać.
Osoby kluczowe dla historii Manifestu z Ventotene
- Altiero Spinelli — współautor Manifestu, jeden z najważniejszych ideologów europejskiego federalizmu, późniejszy komisarz europejski i poseł do Parlamentu Europejskiego.
- Ernesto Rossi — współautor Manifestu, włoski antyfaszysta, ekonomista i działacz środowiska Giustizia e Libertà, współtwórca federalnej wizji powojennej Europy.
- Eugenio Colorni — włoski socjalista, współpracownik autorów Manifestu, autor przedmowy do wersji opublikowanej w 1944 roku, ważny dla upowszechnienia tekstu.
- Ursula Hirschmann — antyfaszystka i działaczka federalistyczna, związana z kręgiem Ventotene, zaangażowana w rozpowszechnienie Manifestu poza miejscem internowania.
- Jean Monnet — jeden z głównych architektów powojennej integracji europejskiej, reprezentujący inną niż Spinelli drogę: stopniowe przekaz