Spis treści
Manifest z Ventotene, sporządzony w 1941 roku przez Altiero Spinellego i Ernesta Rossiego podczas internowania na włoskiej wyspie, należy do najważniejszych dokumentów ideowych stojących u podstaw federalizacji Europy.
Oficjalna narracja przedstawia go jako moralny apel czasu wojny, odpowiedź na katastrofę nacjonalizmu i totalitaryzmu.
👉 Manifest z Ventotene – tekst polski (PDF)
Głębsza analiza treści i kontekstu powstania dokumentu ujawnia jednak, że był to przede wszystkim program polityczny, który świadomie zakładał osłabienie państw narodowych i budowę ponadnarodowego centrum władzy, realizowaną etapami po zakończeniu konfliktu.
Poniżej dostępny jest pełny tekst Manifestu z Ventotene w języku polskim w formie pliku do pobrania, umożliwiający samodzielną analizę treści dokumentu.
Kontekst powstania
Manifest z Ventotene powstał w niezwykłych okolicznościach — na odległej wyspie w Morzu Tyrreńskim, gdzie reżim Benita Mussoliniego internował przeciwników politycznych.
Altiero Spinelli, były członek Włoskiej Partii Komunistycznej, został aresztowany w 1927 roku za działalność antypaństwową i spędził następne lata w więzieniach i na wygnaniu.
W 1939 roku trafił na Ventotene, gdzie spotkał Ernesta Rossiego — współzałożyciela antyfaszystowskiego ruchu Giustizia e Libertà.
Zimą 1940/1941 roku Spinelli zaproponował Rossiemu wspólne opracowanie dokumentu programowego dotyczącego przyszłości Europy po upadku faszyzmu.
Efektem ich pracy stał się tekst zatytułowany „Per un’Europa libera e unita. Progetto d’un manifesto” (Ku wolnej i zjednoczonej Europie. Projekt manifestu), opublikowany ostatecznie w 1944 roku z przedmową Eugenio Colorniego.
Dokument został pierwotnie napisany na bibułce papierosowej i przemycony z wyspy przez przyszłą żonę Spinellego, Ursulę Hirschmann.
Internowanie na Ventotene stworzyło warunki dla refleksji ideologicznej oderwane od realiów politycznych — autorzy nie musieli liczyć się z parlamentami, wyborami, opinią publiczną.
To właśnie w tej przestrzeni rodzić się mogła wizja radykalnego przekształcenia Europy bez względu na wolę narodów.
Struktura i główne tezy
Manifest z Ventotene składał się z kilku zasadniczych części, w których autorzy formułowali diagnozę europejskiego kryzysu i proponowali radykalne rozwiązanie.
Centralną tezą dokumentu było przekonanie, że za konflikty europejskie XX wieku odpowiadają suwerenne państwa narodowe.
Autorzy pisali:
„Absolutna suwerenność państw narodowych doprowadziła do tego, że każde z nich dąży do dominacji, ponieważ czuje się zagrożone siłą innych i uważa, że jego »przestrzeń życiowa« powinna obejmować coraz większe terytoria, które dają mu prawo do swobodnego poruszania się i zapewniają samodzielność bez potrzeby polegania na innych”.
Według Manifestu państwo narodowe jest instytucją historycznie wyczerpaną, niezdolną do zapewnienia pokoju i bezpieczeństwa.
Żadna reforma wewnętrzna państw ani współpraca międzynarodowa oparta na zasadzie suwerenności nie mogły rozwiązać tego problemu.
Jedynym wyjściem było stworzenie „solidnego europejskiego państwa ponadnarodowego” jako jedynego tworu zdolnego przeciwstawić się zapędom imperialnym pojedynczych państw narodowych.
Manifest postulował federację europejską dysponującą własną suwerennością, wspólną armią i zdolnością do eliminowania gospodarczej samowystarczalności państw członkowskich.
Autorzy pisali:
„Chodzi o stworzenie państwa federalnego, które stoi na własnych nogach i dysponuje europejską armią zamiast armiami narodowymi. Trzeba ostatecznie skończyć z gospodarczą samowystarczalnością, która stanowi kręgosłup totalitarnych reżimów”.
Ideologiczne fundamenty
Manifest z Ventotene łączył elementy liberalne, socjalistyczne i federalistyczne w syntetyczny program polityczny.
Z jednej strony autorzy deklarowali przywiązanie do wolności jednostki i demokracji — w opozycji do totalitaryzmów faszystowskiego i sowieckiego.
Z drugiej jednak strony wyraźnie podkreślali, że „europejska rewolucja musi być socjalistyczna”, mieć za cel „wyzwolenie klasy robotniczej” i stworzenie dla niej „bardziej humanitarnych warunków życia”.
Manifest głosił, że :
„prywatna własność ma być likwidowana, ograniczana, korygowana albo rozszerzana w zależności od sytuacji, nie zaś dogmatycznie, dla zasady”.
To sformułowanie wskazywało na instrumentalne podejście do praw własności — miały one być podporządkowane celom politycznym określanym przez władze federalne.
Kluczowe znaczenie w Manifeście miało przekonanie o konieczności kierowania procesem integracji przez elity polityczne i intelektualne.
Autorzy nie zakładali, że federalizacja nastąpi w wyniku demokratycznego mandatu wyrażonego przez społeczeństwa — przeciwnie, postulowali „przejściowe ograniczenie” mechanizmów demokratycznych w imię stabilizacji nowego ładu.
Spinelli i Rossi argumentowali, że „europejski ruch federalistyczny” i „kongres narodów Europy” mogą zwołać europejskie zgromadzenie konstytucyjne poza nadzorem państw narodowych, które przygotuje konstytucję do ratyfikacji przez plebiscyty.
To podejście zakładało, że świadome elity lepiej rozumieją obiektywny kierunek historii niż obywatele poszczególnych narodów.
Stosunek do demokracji narodowej
Manifest z Ventotene formułował krytyczną ocenę demokracji narodowej, którą uznawał za niewystarczającą do realizacji projektu federalnego.
Autorzy argumentowali, że demokracje narodowe — oparte na suwerenności ludowej wyrażanej w granicach państw — utrwalają podział Europy i uniemożliwiają stworzenie ponadnarodowego porządku.
W konsekwencji Manifest postulował „przejściowe ograniczenie” mechanizmów demokratycznych w fazie budowy federacji.
Nie chodziło o całkowite odrzucenie demokracji, lecz o jej reinterpretację — prawdziwa demokracja miała być demokracją federalną, nie narodową.
Oznaczało to w praktyce, że decyzje kluczowe dla przyszłości Europy nie mogą być podejmowane przez parlamenty narodowe ani w referendach krajowych, lecz przez instytucje ponadnarodowe.
Jak zauważają krytycy, to podejście zawierało fundamentalne napięcie: z jednej strony autorzy Manifestu deklarowali przywiązanie do wolności i demokracji, z drugiej proponowali mechanizm polityczny, który marginalizował wolę demokratycznie wyrażaną przez narody.
Manifest zakładał, że społeczeństwa należy „przeprowadzić” przez proces integracji, nawet jeśli nie w pełni go rozumieją lub akceptują.
Ta logika opierała się na przekonaniu, że „europejska świadomość” jest celem samym w sobie, a opór przeciwko federalizacji wynika z fałszywej świadomości i manipulacji nacjonalistycznych elit.
Instrumentalizacja woli narodów
Centralnym problemem Manifestu z Ventotene było instrumentalne traktowanie woli narodów i założenie, że proces integracji może być przeprowadzony bez demokratycznego mandatu.
Autorzy nie ukrywali, że ich wizja zakładała ograniczenie suwerenności państw i podporządkowanie decyzji demokratycznych instytucjom ponadnarodowym.
Manifest formułował także założenie o konieczności eliminacji gospodarczej samowystarczalności państw — co w praktyce oznaczało pozbawienie ich zdolności do prowadzenia niezależnej polityki ekonomicznej.
Spinelli i Rossi pisali, że „potrzeba wystarczającej ilości organów i środków, żeby w poszczególnych państwach związkowych wprowadzić zarządzenia wydane w celu utrzymania porządku ogólnego”.
To sformułowanie wskazywało na centralistyczny charakter projektowanej federacji — instytucje ponadnarodowe miały dysponować władzą wykonawczą wobec państw członkowskich.
Manifest nie zawierał mechanizmów ochrony tożsamości narodowych ani gwarancji, że federacja nie przekształci się w nową formę imperium.
Jak zauważają krytycy, napięcie między deklarowaną wolnością a centralizacją władzy stanowi centralny problem ideologii zawartej w Manifeście.
Z jednej strony autorzy odwoływali się do wartości wolności i demokracji, z drugiej proponowali system polityczny, który ograniczał autonomię narodów i przekazywał kluczowe decyzje do rąk „świadomych elit”.
Realizacja federalnych postulatów
Po zakończeniu II wojny światowej postulaty zawarte w Manifeście z Ventotene zaczęły być stopniowo realizowane w praktyce integracji europejskiej.
Już w 1950 roku utworzono Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (EWWiS) — pierwszy krok w kierunku ponadnarodowej integracji gospodarczej.
Traktaty Rzymskie z 1957 roku powołały Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) i Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Euratom), tworząc ramy dla wspólnego rynku i wspólnych polityk.
Traktat z Maastricht z 1992 roku ustanowił Unię Europejską, wprowadził obywatelstwo europejskie i zapisał zasadę pierwszeństwa prawa UE nad prawem krajowym.
Traktat Lizboński z 2009 roku pogłębił federalizację poprzez rozszerzenie kompetencji instytucji ponadnarodowych i wprowadzenie Karty Praw Podstawowych UE jako prawnie wiążącej.
Jak zauważają analitycy, realizacja postulatów Manifestu z Ventotene dokonywała się poprzez prawo, instytucje i stopniowe przesuwanie kompetencji od państw narodowych do organów ponadnarodowych.
Kluczową rolę odegrał Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który konsekwentnie interpretował traktaty w sposób rozszerzający kompetencje UE i osłabiający suwerenność państw.
Komisja Europejska — organ niewybrany bezpośrednio przez obywateli — dysponuje monopolem na inicjatywę ustawodawczą i działa jako ponadnarodowy rząd.
Parlament Europejski — mimo formalnej demokratycznej legitymacji — nie posiada prawa inicjatywy ustawodawczej i pełni rolę współdecyzyjną, nie suwerenną.
Recepcja po 1945 roku
Po zakończeniu II wojny światowej Manifest z Ventotene został stosunkowo zmarginalizowany w debacie publicznej.
Większość społeczeństw europejskich nie znała dokumentu, a proces integracji był prezentowany jako pragmatyczna współpraca gospodarcza, nie jako realizacja federalnego programu.
Jednocześnie Manifest wywierał silny wpływ na elity polityczne i instytucjonalne, które świadomie realizowały jego postulaty.
Altiero Spinelli — współautor Manifestu — był komisarzem europejskim w latach 1970-1976 i europosłem w latach 1976-1986, gdzie aktywnie promował federalizację.
W 1984 roku Parlament Europejski przyjął projekt Traktatu ustanawiającego Unię Europejską, znany jako „projekt Spinellego”, który wprowadzał pojęcie Unii Europejskiej, obywatelstwa europejskiego i pierwszeństwa prawa UE.
Mimo że projekt nie został przyjęty przez rządy narodowe, stał się inspiracją dla Jednolitego Aktu Europejskiego z 1986 roku i Traktatu z Maastricht z 1992 roku.
Europejski Ruch Federalistyczny, założony przez Spinellego w 1943 roku, pozostał aktywny i wpływowy w środowiskach proeuropejskich.
Współczesne odwołania
Manifest z Ventotene pozostaje żywym punktem odniesienia dla współczesnych ruchów federalistycznych i instytucji europejskich.
Parlament Europejski regularnie odwołuje się do Manifestu jako do dokumentu założycielskiego projektu europejskiego.
W 2017 roku przywódcy Niemiec, Francji i Włoch spotkali się na Ventotene, aby symbolicznie podkreślić przywiązanie do federalnej wizji Europy.
W 2021 roku grupa działaczy federalistycznych opublikowała „Nowy Manifest z Ventotene”, który wzywał do przekształcenia UE w federację i stworzenia „globalnej federacji”.
Nowy Manifest postulował „silny” rząd federalny, upoważnienie Unii do działania wszędzie tam, gdzie „zawodzą państwa narodowe”, stworzenie wspólnej unii walutowej oraz politycznej, a także powołanie unijnej armii.
Postulował także zapisanie pierwszeństwa prawa UE nad konstytucjami narodowymi oraz rozwijanie kosmopolitycznej wizji obywatelstwa europejskiego i światowego.
Jak zauważają krytycy, narracja o „nieodwracalności integracji” — zgodnie z którą każdy kolejny krok w kierunku federalizacji tworzy nową rzeczywistość, do której nie ma powrotu — stanowi centralne założenie procesu realizowanego w duchu Manifestu.
Oficjalna narracja i realne konsekwencje
Oficjalna narracja o Manifeście z Ventotene przedstawia go jako moralny apel o pokój i jedność po katastrofie dwóch wojen światowych.
Ta interpretacja jest jednak selektywna i pomija fundamentalne problemy związane z realizacją federalnego projektu.
Rzeczywiste konsekwencje realizacji postulatów Manifestu obejmują deficyt demokratyczny instytucji unijnych, centralizację decyzji w rękach organów ponadnarodowych oraz napięcia między UE a państwami narodowymi.
Deficyt demokratyczny wynika z faktu, że kluczowe decyzje podejmowane są przez instytucje, które nie posiadają bezpośredniego mandatu wyborczego od obywateli — Komisję Europejską, Radę Europejską, Trybunał Sprawiedliwości.
Centralizacja decyzji dokonuje się poprzez „wyrywanie kompetencji” przez instytucje ponadnarodowe i mechanizm pierwszeństwa prawa UE nad prawem krajowym.
Napięcia między UE a państwami narodowymi narastają w miarę postępującej federalizacji — społeczeństwa wielu państw wyrażają opór przeciwko dalszej integracji, co przejawia się w referendach odrzucających traktaty czy w ruchach eurosceptycznych.
Jak zauważają krytycy, Manifest z Ventotene nie przewidział mechanizmów ochrony tożsamości narodowych ani procedur demokratycznej kontroli procesu federalizacji.
Realistyczna odpowiedź czy projekt elitarny?
Ocena Manifestu z Ventotene wymaga odpowiedzi na fundamentalne pytanie: czy był on realistyczną odpowiedzią na katastrofę XX wieku, czy raczej projektem elitarnym, który od początku zakładał ograniczenie suwerenności i demokracji w imię stabilności systemu ?
Z jednej strony autorzy Manifestu autentycznie wierzyli, że państwa narodowe są źródłem konfliktów i wojen, a jedynie europejska federacja może zapewnić trwały pokój.
Ich diagnoza katastrofalnych skutków nacjonalizmu w XX wieku — dwóch wojen światowych i totalitaryzmów — była trafna i uzasadniała poszukiwanie nowych form organizacji politycznej.
Z drugiej jednak strony ich rozwiązanie — centralistyczna federacja zarządzana przez elity polityczne — zawierało w sobie niebezpieczeństwo nowej formy kontroli i ograniczenia wolności narodów.
Manifest z Ventotene nie ukrywał, że jego federalizm zakłada ograniczenie suwerenności narodowej i podporządkowanie decyzji demokratycznych instytucjom ponadnarodowym.
Autorzy wierzyli, że „europejski ruch federalistyczny” i świadome elity mogą „zmusić rządy narodowe” do akceptacji federalnego porządku — co wskazuje na autorytarne tendencje w ich myśleniu.
Brak demokratycznego mandatu dla tak radykalnej transformacji oraz założenie, że społeczeństwa należy „przeprowadzić” przez proces integracji, stanowią centralny problem Manifestu.