Spis treści
Fundacja Rockefellera, powołana formalnie w 1913 roku przez Johna D. Rockefellera, jest jedną z najstarszych i najbardziej wpływowych prywatnych instytucji filantropijnych świata.
Jej powstanie należy umieścić w szerszym kontekście epoki: czasów ekspansji przemysłowej, konfliktów klasowych, krytyki monopolistycznych praktyk i narastającej presji społecznej, aby gigantyczne fortuny przemysłowe znalazły moralne uzasadnienie.
W tamtym okresie powstawały zręby nowoczesnego kapitalizmu korporacyjnego, a zarazem pierwsze masowe ruchy społeczne domagające się kontroli nad władzą wielkiego biznesu.
Rockefeller, budząc skrajne opinie – od podziwu po otwartą wrogość – zdecydował się na stworzenie instytucji, która miała przekształcić jego obraz z symbolu monopolu w symbol „postępu”.
Filantropia miała tu pełnić funkcję nie tylko dobroczynną, ale i polityczną: usprawiedliwiać koncentrację majątku poprzez deklarowane działania na rzecz dobra publicznego.
Od początku Fundacja Rockefellera była czymś więcej niż organizacją rozdającą granty. Była projektem politycznym i intelektualnym, którego celem było wypracowanie nowych form zarządzania społeczeństwem poprzez naukę, technologię i modernizację instytucji publicznych.
Zdrowie publiczne, medycyna, edukacja, kontrola populacji
W pierwszych dekadach XX wieku fundacja skupiła się na szeroko rozumianym zdrowiu publicznym. Nie chodziło jedynie o przeciwdziałanie chorobom, ale o ustanowienie nowego modelu medycyny, opartego na centralizacji badań, tworzeniu laboratoriów i profesjonalizacji kadr.
Fundacja finansowała:
• programy medycyny tropikalnej, szczególnie walkę z żółtą febrą i hookwormem
• budowę laboratoriów, instytutów epidemiologicznych i szkół zdrowia publicznego
• standaryzację edukacji medycznej, w tym reformy oparte na modelu Johns Hopkins
• badania nad szczepionkami i systemami nadzoru epidemiologicznego
• projekty związane z higieną społeczną i inżynierią populacyjną
• programy kontroli urodzeń i badania demograficzne
To właśnie Fundacja Rockefellera wprowadzała do zdrowia publicznego podejście, które dziś uznajemy za oczywiste: model instytucjonalny, oparty na grantach, standaryzacji i hierarchii eksperckiej.
W praktyce oznaczało to stopniowe wypieranie lokalnych, tradycyjnych form leczenia i zastępowanie ich jednolitymi systemami medycznymi.
W wielu regionach świata pojawiały się też kontrowersje dotyczące programów związanych z kontrolą populacji, które łączyły badania naukowe z odgórnie planowanymi ingerencjami demograficznymi.
Ideologia technokratyczna – nauka jako narzędzie zarządzania
Za działaniami fundacji stało przekonanie, że rozwój społeczny to proces, który da się zaprojektować. Centralne miejsce zajmowała wizja:
• zarządzania opartego na ekspertach,
• postępu definiowanego przez naukę i technologię,
• wdrażania odgórnych reform społecznych,
• modernizacji jako konieczności historycznej,
• kontroli i standaryzacji jako warunku „cywilizacyjnego ładu”.
Fundacja była jednym z pierwszych podmiotów globalnych, które uznały, że społeczeństwo jest systemem, a systemami można sterować według matematycznych i naukowych reguł.
Ta wiara w technokrację stała się fundamentem powstania instytucji, które później tworzyły łuk architektoniczny globalnego zarządzania – od organizacji zdrowotnych po gospodarcze i edukacyjne.
Fundacja Rockefellera jako współtwórca instytucji globalnych
Wpływ fundacji na powojenną architekturę globalną jest ogromny i udokumentowany. W wielu przypadkach była ona inicjatorem, fundatorem lub zapleczem intelektualnym instytucji, które dziś odgrywają rolę kluczowych graczy w polityce międzynarodowej.
Jej wkład obejmuje m.in.:
• WHO – finansowanie kadr, laboratoriów i modeli nadzoru epidemiologicznego
• ONZ i UNESCO – wsparcie eksperckie i budowa powojennych struktur globalnych
• Bank Światowy – tworzenie i promowanie polityk rozwojowych, szczególnie w rolnictwie i zdrowiu
• Council on Foreign Relations (CFR) – think tank ściśle związany z rodziną Rockefellerów
• Trilateral Commission – organizacja współzałożona przez Davida Rockefellera
• Uniwersytety i centra eksperckie – Yale, Johns Hopkins, Chicago, Harvard, London School of Hygiene & Tropical Medicine
To sieć instytucji, w których fundacja pełniła rolę „architekta”, umożliwiając powstanie globalnych standardów zdrowia, edukacji, rolnictwa, gospodarki i technologii.
W praktyce dało to Fundacji Rockefellera pozycję rzadko spotykaną: instytucji prywatnej wpływającej na polityki publiczne państw i organizacji międzynarodowych.
Filantropia i interes: czyje potrzeby były realizowane?
Pojęcie filantropii można interpretować dwojako. Z jednej strony to deklaracja działania na rzecz dobra wspólnego. Z drugiej – narzędzie wywierania wpływu i projektowania społeczeństw według wyobrażeń fundatorów.
W przypadku Fundacji Rockefellera pojawia się kilka kontrowersji, które do dziś stanowią przedmiot debat:
- • Centralizacja decyzji – nieliczna grupa fundatorów i ekspertów decydowała o kierunkach rozwoju całych sektorów zdrowia, nauki czy rolnictwa.
- • Sprzężenie z przemysłem farmaceutycznym – modernizacja medycyny promowała podejście kliniczno-laboratoryjne, które wzmacniało wpływ kapitału prywatnego i korporacji.
- • Eksperymenty demograficzne – programy kontroli populacji, często implementowane w krajach rozwijających się, budziły i nadal budzą poważne kontrowersje etyczne.
- • Wpływ na rolnictwo przez tzw. Zieloną Rewolucję – wprowadzenie wysokowydajnych odmian zbóż uzależniło rolników od nawozów, technologii i kapitału.
- • Budowa „ładu eksperckiego” – decyzje dotyczące zdrowia, edukacji czy żywności zostały przeniesione z poziomu społecznego na poziom globalnych instytucji eksperckich.
Wszystko to pokazuje, że filantropia fundacji pełniła funkcję narzędzia polityki – subtelnego, ale daleko bardziej skutecznego niż tradycyjne formy władzy.
Fundacja Rockefellera w XXI wieku – klimat, technologia, zdrowie, żywność
W ostatnich latach fundacja skupiła się na obszarach, które są kluczowe dla globalnej transformacji: klimat, cyfryzacja, zdrowie i systemy żywnościowe. Jej działania są ściśle powiązane z agendą ONZ i partnerstwami globalnymi.
Współpracuje z:
• WHO – modele nadzoru zdrowotnego i systemy zarządzania kryzysowego
• WEF – projekty transformacji energetycznej i cyfrowej
• GAVI – programy szczepień
• Fundacjami Gatesów – inicjatywy zdrowotne i cyfrowe
• ONZ – implementacja celów Agenda 2030
Współczesna aktywność fundacji stanowi kontynuację wcześniejszej logiki: wpływania na politykę publiczną za pomocą partnerstw publiczno-prywatnych, finansowania instytucji eksperckich i promowania globalnych standardów.
Kluczowe inicjatywy ostatnich dekad
Rockefeller Foundation Food Initiative
Inicjatywa mająca transformować systemy żywnościowe. Jej filary to:
• standaryzacja produkcji żywności,
• promowanie wysokotechnologicznych modeli rolnictwa,
• nadzór i monitoring łańcuchów żywieniowych,
• ograniczanie tradycyjnych metod uprawy.
Krytycy podkreślają, że taka transformacja zwiększa zależność od korporacji technologicznych i biotechnologicznych.
100 Resilient Cities
Projekt tworzenia „odpornych miast”, współfinansowany z sektorem prywatnym.
Obejmuje:
• scentralizowane modele zarządzania kryzysowego,
• wdrażanie platform cyfrowych,
• integrację infrastruktury energetycznej i technologicznej.
Miasta stają się częścią globalnej sieci, wdrażając podobne standardy bezpieczeństwa, planowania i zarządzania.
Digital Public Infrastructure (DPI)
Jedna z najbardziej strategicznych inicjatyw fundacji.
Zakłada budowę:
• cyfrowej identyfikacji,
• scentralizowanych systemów płatności,
• cyfrowych rejestrów obywateli,
• interoperacyjnych baz danych publicznych.
Model DPI jest przedstawiany jako modernizacja administracji, ale w praktyce otwiera drogę do:
• centralizacji danych,
• wzrostu nadzoru,
• standaryzacji polityk publicznych,
• zwiększenia zależności od globalnych instytucji technologicznych.
Global Health Program
To kontynuacja historycznej roli fundacji w kształtowaniu zdrowia publicznego.
Program obejmuje:
• rozwój globalnych systemów nadzoru epidemiologicznego,
• biotechnologie,
• cyfrowe systemy paszportów zdrowotnych,
• standaryzację danych medycznych na skalę globalną.
Znów: deklarowana troska o zdrowie łączy się z procesem centralizowania informacji i polityk zdrowotnych.
Filantropia jako język nowego kapitalizmu
Oficjalny wizerunek Fundacji Rockefellera jest oparty na pojęciach takich jak postęp, nauka, innowacje, zrównoważony rozwój, globalna współpraca. To język, który w sposób elegancki osłania twardą rzeczywistość: władzę prywatnego kapitału nad publicznymi systemami społecznymi.
Działania fundacji pokazują logikę nowoczesnej władzy:
• nie poprzez rządy, lecz poprzez organizacje i ekspertów,
• nie poprzez przymus, lecz przez normy, granty i standardy,
• nie poprzez państwo, lecz poprzez globalne sieci partnerstw.
Tym samym filantropia staje się kluczowym narzędziem kapitalizmu korporacyjno-technokratycznego, w którym decyzje zapadają w strukturach niepodlegających demokratycznej kontroli.
Pytanie o istotę filantropii
Fundacja Rockefellera od ponad stu lat buduje przestrzeń, w której globalne procesy są kształtowane nie tylko przez państwa i sektor publiczny, ale przez prywatne instytucje dysponujące kapitałem, zapleczem eksperckim i długofalową wizją.
Pozostaje pytanie: czy taka filantropia to wyraz autentycznego humanizmu, czy raczej narzędzie globalnego zarządzania, w którym interes prywatny miesza się z językiem dobra wspólnego?
Jeśli przyglądać się konsekwencjom, a nie deklaracjom, trudno nie zauważyć, że Fundacja Rockefellera stała się jednym z głównych filarów globalnego systemu technokratycznego.
Jej wpływ na zdrowie, rolnictwo, edukację, cyfryzację i klimat jest głęboki, wielowarstwowy i trwały. To przykład, jak prywatny kapitał może przekształcić się w narzędzie zarządzania społeczeństwami, podszyte językiem nauki i postępu.
To również przykład, jak filantropia przestaje być aktem dobroczynności, a staje się strategiczną formą władzy – subtelnej, ale skutecznej, zakorzenionej w przekonaniu, że globalny świat wymaga jednego centrum decyzyjnego, jednego zestawu standardów i jednego kierunku rozwoju.