Spis treści
Jean Monnet (1888–1979) to postać, która – mimo braku demokratycznego mandatu i formalnej kariery akademickiej – odegrała fundamentalną rolę w zaprojektowaniu technokratycznego modelu integracji europejskiej.
Był strategiem procesu, nie politykiem; planistą, nie ideologiem; architektem instytucji, nie przywódcą mas.
Jego metodą było stopniowe przesuwanie kompetencji z parlamentów narodowych do struktur ponadnarodowych, budowanie integracji „krok po kroku”, unikanie bezpośredniej debaty demokratycznej i przekonanie, że elity wiedzą lepiej niż społeczeństwa.
Monnet nie był „ojcem Europy” w sensie symbolicznym – tym był Robert Schuman – lecz rzeczywistym twórcą mechanizmu, który do dziś kształtuje funkcjonowanie Unii Europejskiej.
Handlowiec, finansista, kosmopolita
Jean Omer Marie Gabriel Monnet urodził się 9 listopada 1888 roku w Cognac we Francji jako syn właściciela winnicy i wytwórni koniaku.
Przerwał edukację w wieku 16 lat, rezygnując z matury i studiów uniwersyteckich, i wyjechał do Londynu, a następnie do Stanów Zjednoczonych, gdzie zajmował się handlem koniakiem rodzinnej firmy.
To doświadczenie ukształtowało jego sposób myślenia: był pragmatykiem, człowiekiem czynu, obcym światu akademickich debat i ideologicznych sporów.
Jego kariera opierała się na budowaniu sieci kontaktów międzynarodowych, w których granice państw były przeszkodą techniczną, nie wartością polityczną.
W 1914 roku, w wieku 26 lat, młody Monnet został doradcą francuskiego premiera w sprawach koordynacji dostaw i transportu dla wojsk alianckich podczas I wojny światowej.
Jego zdolność organizacyjna oraz przekonanie, że „zespolenie działań zwielokrotnia ich skuteczność”, zrobiły na rządach wielkie wrażenie.
Po wojnie, w 1919 roku, został zastępcą sekretarza generalnego Ligi Narodów, gdzie przez dwa lata pracował nad projektami finansowymi i administracyjnymi.
W latach 20. działał jako międzynarodowy konsultant finansowy, stabilizując m.in. polskiego złotego (1927) oraz rumuńskiego leja (1928).
W 1932 roku został zaproszony przez rząd chiński jako przewodniczący komitetu ds. rozwoju gospodarczego Chin, gdzie przebywał do 1936 roku, organizując współpracę kapitału chińskiego z firmami zachodnimi.
Ta międzynarodowa kariera uczyniła z Monneta człowieka bez ojczyzny sentymentalnej – kosmopolitę przekonanego, że suwerenność państw narodowych jest archaicznym przeżytkiem.
Wojna i współpraca z USA
Po wybuchu II wojny światowej, w grudniu 1939 roku, Monnet wyjechał do Londynu, gdzie koordynował potencjał produkcyjny Francji i Wielkiej Brytanii.
Po upadku Francji w czerwcu 1940 roku zainspirował Charlesa de Gaulle’a i Winstona Churchilla do przyjęcia planu politycznej unii obu krajów jako formy oporu wobec nazizmu – projekt nigdy nie został zrealizowany.
W sierpniu 1940 roku rząd brytyjski wysłał Monneta do Stanów Zjednoczonych jako członka brytyjskiej rady do spraw dostaw wojennych, gdzie został doradcą prezydenta Franklina Delano Roosevelta.
Przekonany, że Ameryka może być „arsenałem demokracji”, Monnet przekonał Roosevelta do uruchomienia programu masowej produkcji uzbrojenia.
W 1941 roku prezydent Roosevelt wprowadził Victory Plan (Plan Zwycięstwa), który oznaczał faktyczne przystąpienie USA do wspólnego wysiłku wojennego.
Brytyjski ekonomista John Maynard Keynes miał później powiedzieć, że dzięki swoim działaniom koordynacyjnym Monnet prawdopodobnie skrócił czas trwania wojny o rok.
Doświadczenie to utrwaliło w Monnecie przekonanie, że skuteczne działanie wymaga centralizacji decyzji, planowania gospodarczego i przenoszenia władzy ponad suwerenne państwa.
Dla Monneta suwerenność narodowa nie była wartością polityczną, lecz przeszkodą techniczną w efektywnym zarządzaniu.
Plan Monneta
Po zakończeniu wojny, w 1946 roku, Monnet został mianowany komisarzem generalnym ds. planowania i modernizacji gospodarki francuskiej przez Charles’a de Gaulle’a.
Jego zadaniem było opracowanie Planu Monneta – pierwszego pięcioletniego planu rozwoju gospodarczego Francji, który zakładał priorytetowe inwestycje w przemysł ciężki: węgiel, stal, transport, elektryfikację i cement.
Plan został sfinansowany w dużej mierze z Planu Marshalla – amerykańskiej pomocy gospodarczej dla Europy Zachodniej, której Monnet był jednym z głównych rzeczników we Francji.
Metoda Monneta polegała na budowaniu instytucji planistycznych działających poza kontrolą parlamentu – Komisariat Generalny Planu był organem technicznym, składającym się z ekspertów i urzędników, którzy podejmowali decyzje o alokacji zasobów bez bezpośredniej demokratycznej kontroli.
To doświadczenie stało się modelem dla późniejszej architektury instytucjonalnej Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali oraz Komisji Europejskiej.
Dla Monneta planowanie gospodarcze nie było ideologią, lecz technologią władzy – sposobem zarządzania złożonymi procesami ekonomicznymi przez elity eksperckie.
EWWiS: rzeczywisty autor projektu
Pod koniec lat 40. Francja stanęła przed problemem: jak kontrolować odbudowę niemieckiego przemysłu ciężkiego, zwłaszcza Zagłębia Ruhry, bez wywoływania międzynarodowego konfliktu.
Tradycyjna polityka francuska zakładała ograniczenie niemieckiej produkcji przemysłowej, co jednak było niemożliwe do utrzymania w warunkach zimnej wojny i presji ze strony USA.
W kwietniu 1950 roku Monnet, wraz ze swoim zespołem – prawnikiem Paulem Reuterem, inżynierem Étienne’em Hirschem oraz ekonomistą Pierre’em Uri – opracował projekt Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali.
Projekt zakładał, że produkcja węgla i stali Francji i Niemiec Zachodnich zostanie podporządkowana wspólnej Wysokiej Władzy – instytucji ponadnarodowej składającej się z ekspertów mianowanych przez rządy, lecz niezależnych od nich.
Ten mechanizm miał osiągnąć dwa cele: techniczny – kontrolować niemiecki przemysł bez okupacji; polityczny – uczynić wojnę między Francją a Niemcami „nie tylko nie do pomyślenia, lecz materialnie niemożliwą”.
Monnet przekazał projekt Robertowi Schumanowi, francuskiemu ministrowi spraw zagranicznych, który – po przeczytaniu tekstu – zgodził się wziąć na siebie odpowiedzialność polityczną za jego ogłoszenie.
9 maja 1950 roku Schuman odczytał przygotowany przez Monneta tekst podczas konferencji prasowej w Paryżu.
To wydarzenie stało się symbolicznym momentem narodzin integracji europejskiej, choć rzeczywistym autorem projektu był Monnet, nie Schuman.
Metoda Monneta
Monnet nie wierzył w federację europejską jako cel bezpośredni – uważał, że suwerenne państwa narodowe nigdy dobrowolnie nie zrezygnują z pełnej kontroli nad swoją polityką.
Jego metoda polegała na integracji sektorowej i stopniowym przenoszeniu kompetencji z rządów narodowych do instytucji ponadnarodowych.
Określił to jako „małe kroki” prowadzące do „nieodwracalnych procesów” – raz ustanowione instytucje i przekazane im kompetencje miały działać według własnej logiki, niezależnie od woli wyborców.
EWWiS była pierwszym krokiem.
Kolejnym miała być Europejska Wspólnota Obronna (EDC), która nie została zrealizowana z powodu sprzeciwu francuskiego parlamentu w 1954 roku.
Następnie Monnet, wraz z holenderskim ministrem spraw zagranicznych Johannem Beyenem, zaproponował utworzenie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG), która powstała na mocy traktatów rzymskich w 1957 roku.
Logika integracji była funkcjonalna: rozpocząć od sektorów technicznych (węgiel, stal), następnie przejść do gospodarki (wspólny rynek), a ostatecznie osiągnąć unię polityczną jako konsekwencję współzależności ekonomicznej.
Monnet wierzył, że „solidarité de fait” – faktyczna solidarność wynikająca ze współzależności ekonomicznej – zastąpi demokratyczną debatę jako fundament porządku politycznego.
Władza bez mandatu
Jean Monnet nigdy nie posiadał demokratycznego mandatu wyborczego.
Nie był parlamentarzystą, nie pełnił funkcji ministra, nie występował w wyborach.
Jego władza opierała się wyłącznie na zaufaniu elit politycznych oraz na jego reputacji eksperta w sprawach gospodarczych i administracyjnych.
To paradoks u podstaw integracji europejskiej: jej główny architekt działał poza demokratyczną kontrolą, projektując instytucje, które miały funkcjonować według tej samej logiki.
Wysoka Władza EWWiS – pierwowzór Komisji Europejskiej – była organem złożonym z mianowanych ekspertów, którzy nie odpowiadali przed żadnym parlamentem i nie podlegali wyborom.
Monnet osobiście objął stanowisko pierwszego przewodniczącego Wysokiej Władzy (1952–1955), kierując procesem integracji gospodarczej bez konieczności uzyskiwania zgody wyborców.
Jego przekonanie, że „elity wiedzą lepiej niż społeczeństwa”, było fundamentem całego projektu europejskiego.
W swoich Pamiętnikach napisał:
„Nic nie jest możliwe bez ludzi, ale nic nie jest trwałe bez instytucji”
– dla Monneta instytucje były ważniejsze niż demokracja.
Relacje z innymi twórcami integracji
Monnet współpracował ściśle z Robertem Schumanem, Walterem Hallsteinem oraz Paulem-Henri Spaakiem, ale relacje te opierały się na wyraźnym podziale ról.
Robert Schuman był twarzą polityczną projektu – politykiem z demokratycznym mandatem, obdarzonym autorytetem moralnym wynikającym z jego biografii i wiary katolickiej.
Jego rolą było nadawanie legitymacji projektom Monneta i obrona ich przed parlamentem oraz opinią publiczną.
Walter Hallstein był prawnikiem i administratorem – specjalistą od budowania struktur instytucjonalnych i doktryn prawnych, które miały zapewnić prymat prawa wspólnotowego nad prawem krajowym.
Paul-Henri Spaak, belgijski minister spraw zagranicznych, pełnił funkcję mediatora między małymi a dużymi państwami członkowskimi oraz koordynatora procesu negocjacyjnego prowadzącego do traktatów rzymskich.
Monnet pozostawał w cieniu – nie pełnił oficjalnych funkcji państwowych po 1955 roku, gdy zrezygnował z przewodnictwa Wysokiej Władzy.
Założył wówczas Komitet Akcji na rzecz Stanów Zjednoczonych Europy, prywatną organizację skupiającą partie polityczne i związki zawodowe, która działała jako nieformalne centrum lobbingowe na rzecz pogłębienia integracji.
Ideologiczny wymiar myślenia Monneta
Monnet nie był ideologiem w tradycyjnym sensie – nie tworzył systemów filozoficznych ani manifestów politycznych.
Jego myślenie opierało się na przekonaniu, że planowanie i zarządzanie eksperckie są skuteczniejsze niż polityczny spór.
Wierzył, że problemy ekonomiczne i polityczne mają techniczne rozwiązania, które mogą być opracowane przez kompetentnych ekspertów działających poza demokratyczną debatą.
Ta wiara w instytucjonalne „rozwiązywanie problemów” zamiast politycznej deliberacji stała się fundamentem całego projektu europejskiego.
Monnet był agnostykiem wobec wartości – nie interesowały go ideały chrześcijańskie Schumana ani narodowe sentymenty de Gaulle’a.
Był pragmatykiem przekonanym, że integracja europejska jest projektem technicznym, nie etycznym czy politycznym.
To podejście miało głębokie konsekwencje: integracja europejska od początku była pozbawiona duchowego czy ideologicznego fundamentu, opierając się wyłącznie na logice gospodarczej i administracyjnej.
Monnet i dzisiejsza Unia Europejska
Dziedzictwo Jeana Monneta jest głęboko wpisane w strukturę współczesnej Unii Europejskiej.
Komisja Europejska funkcjonuje według modelu zaprojektowanego przez Monneta: jest organem złożonym z mianowanych komisarzy, którzy nie odpowiadają przed wyborami i posiadają monopol na inicjatywę legislacyjną.
Logika „nieodwracalności integracji” – założenie, że raz podjęte decyzje o przekazaniu kompetencji do instytucji ponadnarodowych nie mogą być cofnięte – jest bezpośrednią konsekwencją metody Monneta.
Deficyt demokratyczny Unii Europejskiej nie jest przypadkowym efektem ewolucji instytucjonalnej, lecz wynikiem pierwotnych założeń Monneta, zgodnie z którymi demokracja parlamentarna jest przeszkodą w efektywnym zarządzaniu.
Parlament Europejski – mimo formalnego wzrostu uprawnień – nadal nie jest organem o rozstrzygających kompetencjach, ponieważ rzeczywista władza spoczywa w rękach Komisji i Rady Unii Europejskiej, instytucji opartych na logice rządów i ekspertów, nie wyborców.
Nawet kryzysy demokratyczne współczesnej UE – takie jak odrzucenie Traktatu Konstytucyjnego przez Francję i Holandię w referendach w 2005 roku, które zostało następnie „obejte” poprzez przyjęcie Traktatu z Lizbony bez referendów – są odzwierciedleniem pierwotnej metody Monneta: unikać bezpośredniej debaty demokratycznej, działać poprzez elity.
Wizjoner czy technokrata?
Jean Monnet był niewątpliwie wizjonerem – dostrzegł, że Europa Zachodnia potrzebuje nowych form współpracy, które wykraczają poza tradycyjne sojusze międzypaństwowe.
Był także skutecznym strategiem, który potrafił przełożyć abstrakcyjne idee na konkretne instytucje.
Jednak pytanie brzmi: czy wizja Monneta była wizją współpracy europejskiej, czy raczej wizją technokratycznego zarządzania, w którym demokratyczna kontrola została zastąpiona przez eksperckie planowanie?
Jego metoda – integracja „krok po kroku”, unikanie debaty publicznej, przekonanie, że elity wiedzą lepiej niż społeczeństwa – ukształtowała Unię Europejską jako projekt administracyjno-prawny, nie demokratyczno-polityczny.
Monnet symbolizuje fundamentalny paradoks integracji europejskiej: została zaprojektowana przez człowieka bez mandatu demokratycznego, który budował instytucje funkcjonujące według tej samej logiki.