Spis treści
John Maynard Keynes należał do grona nielicznych intelektualistów, którzy nie tylko opisywali świat, ale aktywnie go przekształcali poprzez swoje idee.
Jego wpływ na sposób myślenia o gospodarce, roli państwa i zarządzaniu kryzysami ekonomicznymi przekroczył granice akademii i stał się fundamentem praktyki rządzenia w większości zachodnich demokracji przez kilka dziesięcioleci po II wojnie światowej.
Keynes zakwestionował ortodoksyjne przekonanie o samoregulacji rynków i wykazał, że gospodarki kapitalistyczne są chronically niestabilne, wymagając aktywnej interwencji państwa dla utrzymania pełnego zatrudnienia i stabilności społecznej.
Droga intelektualna i zawodowa
John Maynard Keynes urodził się 5 czerwca 1883 roku w Cambridge, w rodzinie akademickiej.
Studiował matematykę w King’s College na Uniwersytecie Cambridge, gdzie uzyskał dyplom w 1904 roku.
W 1906 roku rozpoczął karierę w służbie cywilnej jako urzędnik w India Office, zajmując się problemami waluty i finansów indyjskich.
Praca ta, choć początkowo interesująca, szybko stała się dla niego monotonna.
W 1908 roku zrezygnował i wrócił do Cambridge, aby wykładać teorię prawdopodobieństwa, a następnie ekonomię, początkowo dzięki wsparciu finansowemu ekonomistów Alfreda Marshalla i Arthura Pigou.
W 1909 roku został członkiem King’s College, co zapewniło mu bezpieczną pozycję akademicką i możliwość prowadzenia badań.
Podczas I wojny światowej Keynes pracował dla Skarbu Brytyjskiego, gdzie odpowiadał za zarządzanie finansami wojennymi Wielkiej Brytanii.
Ta rola dała mu bezpośredni wgląd w mechanizmy finansowania państwa w warunkach ekstremalnych i zrozumienie praktycznych ograniczeń polityki fiskalnej.
Po zakończeniu wojny uczestniczył w konferencji pokojowej w Wersalu jako główny ekonomiczny przedstawiciel Skarbu Brytyjskiego.
Doświadczenie to stało się punktem zwrotnym w jego karierze – zrozpaczony warunkami traktatu wersalskiego, w szczególności nadmiernymi reparacjami nałożonymi na Niemcy, zrezygnował ze swojej funkcji.
W 1919 roku opublikował „The Economic Consequences of the Peace”, książkę, która przyniosła mu międzynarodową sławę.
Dzieło to zostało opisane jako najlepsze ze wszystkich jego prac, gdzie potrafił wykorzystać wszystkie swoje talenty – pasję oraz umiejętności ekonomisty.
Książka zawierała nie tylko analizę ekonomiczną, ale również apele do poczucia współczucia czytelników.
Od deflacji do Wielkiego Kryzysu
Poglądy Keynesa kształtowały się w kontekście dramatycznych wydarzeń gospodarczych okresu międzywojennego.
Po I wojnie światowej Wielka Brytania stanęła przed dylematem – czy powrócić do gold standardu przy przedwojennej parytecie funta, czy zaakceptować dewaluację.
Montagu Norman, gubernator Banku Anglii, wraz z Skarbem naciskali na powrót do złota przy kursie 4,86 dolara za funta, wierząc że utrzymanie tradycyjnej wartości waluty jest kwestią prestiżu i zaufania do brytyjskich finansów.
Keynes zdecydowanie sprzeciwiał się tej polityce.
Do końca 1922 roku argumentował, że obniżenie bezrobocia wymaga wzrostu brytyjskiego poziomu cen o około 15-20%, a „poprawa kursu szterlinga w kierunku parytetu to hamuje”.
Po obserwacji społecznych i ekonomicznych kosztów wymuszania spadku płac i cen, Keynes twierdził teraz, że kurs wymiany kraju powinien dostosować się do systemu płacowego, a nie odwrotnie.
Ten argument okazał się ostatecznie letalny dla gold standardu.
W memorandum z 22 lutego 1925 roku dla Sir Otto Niemeyera ze Skarbu, Keynes wyrażał swoje prawdziwe uczucia:
„Skarb nigdy, jak mi się wydaje, nie zmierzył się z głębokim znaczeniem tego, co nazywam 'paradoksem bezrobocia pośród niedoboru’. Gubernator wydaje się całkowicie zadowolony widokiem Wielkiej Brytanii posiadającej najlepszy kredyt na świecie jednocześnie z milionem i ćwiercią bezrobotnych”.
Niemożliwe jest nie uznać celu pełnego zatrudnienia za przynajmniej równy, a prawdopodobnie wyższy od innych cennych celów.
Wspólnota potrzebuje dóbr, a milion i ćwierć ludzi potrzebuje pracy.
Gdy Wielka Brytania powróciła do gold standardu w 1925 roku, rozpoczął się okres sześciu lat ciągłej deflacji, który doprowadził stopę bezrobocia do poziomu stale przekraczającego 10%.
Brytyjczycy przełknęli te konsekwencje, ale doświadczenie to ukształtowało poglądy Keynesa na temat niebezpieczeństw ortodoksyjnej polityki monetarnej.
Ogólna teoria zatrudnienia i odrzucenie samoregulacji
W odpowiedzi na Wielki Kryzys lat 30. Keynes podjął się rewolucyjnej pracy teoretycznej.
Po sześciu latach opracowywania, zasięgania rad i krytyki innych oraz rewidowania swoich pomysłów, w 1936 roku opublikował „The General Theory of Employment, Interest, and Money”.
To dzieło skutecznie zniszczyło klasyczną kapitalistyczną ideę, że gospodarki automatycznie funkcjonują optymalnie, argumentując, że nierówna dystrybucja dochodów w okresie wzrostu produkuje więcej oszczędności i mniej inwestycji, co następnie skutkuje niedostateczną konsumpcją i bezrobociem.
Keynes argumentował, że ekonomiści począwszy od Adama Smitha zakładali pełne zatrudnienie jako normalny stan rzeczy, gdy w rzeczywistości ten warunek wydawał się bardziej wyjątkiem niż regułą.
Wskazywał na kilka aspektów procesu rynkowego, które uniemożliwiały mu szybkie dostosowanie się do wstrząsów, co powodowało, że przez długie okresy funkcjonował znacznie poniżej pełnego zatrudnienia.
Rozwiązaniem, według Keynesa, było wykorzystanie przez rząd swoich uprawnień podatkowych i wydatkowych do zarządzania poziomem inwestycji i oszczędności w celu utrzymania pełnego zatrudnienia i stabilnej gospodarki.
Keynes wspierał interwencję rządu w czasach zaburzeń ekonomicznych.
Wśród teorii, które przedstawił w „Ogólnej Teorii”, była teza, że gospodarki są chronicznie niestabilne i że pełne zatrudnienie jest możliwe tylko dzięki wsparciu polityki rządowej i inwestycji publicznych.
Keynes wierzył, że to do rządu należy wypełnienie luki między potencjałem gospodarki a jej rzeczywistą produkcją podczas kryzysu finansowego, nawet jeśli oznacza to zaciąganie długu.
Polityka wobec długu publicznego i inflacji
Keynes nie był bezkrytycznym zwolennikiem zadłużenia państwa bez granic.
W swoim dziele „How to Pay for the War” z okresu II wojny światowej Keynes przedstawiał recepty na zarządzanie długiem publicznym w warunkach ekstremalnych.
W centrum jego planu była idea obowiązkowych oszczędności lub odroczonych płatności.
Mówiąc prosto, Keynes prosił pracę o rezygnację z części swoich zysków dochodowych na rzecz konsumpcji państwowej – była to zasadniczo „wymuszona pożyczka”.
Miał nadzieję uniknąć zarówno sztywnej kontroli, jak i inflacji.
Wbrew powszechnemu przekonaniu, Keynes nie opowiadał się za używaniem inflacji jako długoterminowego narzędzia polityki do wywłaszczania krajowych oszczędzających, w szczególności posiadaczy długu publicznego.
Jego pisma były instrumentalne w przekładaniu angielskich doświadczeń monetarnych lat 20. i 30. na oczekiwania decydentów politycznych, ale nie dostarczały amunicji do polityki „finansowej represji” w jej pełnej formie.
Keynes rozumiał, że deficytowe wydatki niosą ryzyko – zarówno w postaci potencjalnej inflacji, jak i zwiększenia długu publicznego, które może ograniczyć przyszłe możliwości działania rządu.
Bretton Woods i projektowanie powojennego ładu
Podczas II wojny światowej Keynes ponownie służył rządowi brytyjskiemu jako główny doradca ekonomiczny i przedstawiciel kraju w negocjacjach międzynarodowych.
Jego rola w kształtowaniu systemu z Bretton Woods była kluczowa, choć finalny kształt instytucji różnił się od jego pierwotnych wizji.
Globalny system ekonomiczny ustanowiony na konferencji w Bretton Woods w 1944 roku miał na uwadze cztery cele Keynesa.
Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW) i Bank Światowy zostały stworzone, aby zarządzać, odpowiednio, drugim i trzecim z celów Keynesa – międzynarodowym dostosowaniem sald rachunków bieżących oraz dostarczaniem wystarczającej ilości międzynarodowych pożyczek.
Po zrealizowaniu tego, uczestnicy konferencji wierzyli, że każdy naród będzie wolny osobno realizować swój pierwszy cel – pełne zatrudnienie – za pomocą własnej krajowej polityki fiskalnej.
MFW miał nadzorować zasady nowego porządku monetarnego, zapewniać finansowanie bilansów płatniczych i służyć jako arbiter dla dostosowań kursów walutowych.
Członkowie przystępowali płacąc kwoty, które określały dostęp do finansowania i siłę głosu.
Bank Światowy – początkowo IBRD – miał finansować rekonstrukcję i, coraz bardziej z czasem, projekty rozwojowe w krajach biedniejszych i o średnich dochodach.
Keynes pragnął stworzenia bardziej ambitnej instytucji – międzynarodowej unii rozliczeniowej z własną walutą rezerwową zwaną „bancor” – ale ta wizja została odrzucona na rzecz systemu opartego na dolarze amerykańskim i złocie.
Koncentracja władzy i ryzyko długu
Model interwencji państwowej proponowany przez Keynesa wiązał się z koncentracją decyzji gospodarczych w rękach państwa, co niosło ryzyko polityzacji gospodarki i ograniczenia mechanizmów rynkowych.
Keynes zakładał, że decyzje o inwestycjach publicznych, polityce fiskalnej i monetarnej będą podejmowane przez kompetentnych ekspertów kierujących się interesem publicznym.
W praktyce jednak mechanizmy demokratyczne i presja polityczna mogły prowadzić do wykorzystywania narzędzi keynesowskich w celach partykularnych, a nie stabilizacyjnych.
Trwałe uzależnienie gospodarki od interwencji publicznych stanowiło kolejne zagrożenie.
Polityka deficytowych wydatków mogła stać się nie narzędziem antycyklicznym, stosowanym okresowo w czasie recesji, ale stałym elementem funkcjonowania państwa.
Rosnący dług publiczny mógł zagrozić wiarygodności rządu w wywiązywaniu się ze zobowiązań, co mogłoby podważyć wartość jego commitmentów – obligacji skarbowych i waluty krajowej.
Deficytowe wydatki zwiększają ryzyko niewłaściwej alokacji zasobów przez rząd.
Stagflacja lat 70. i kryzys keynesizmu
Ograniczenia podejścia keynesowskiego stały się widoczne w latach 70. XX wieku, gdy wystąpiła stagflacja – sytuacja wysokiej inflacji (częściowo spowodowanej rosnącymi wydatkami rządowymi) i rosnącego bezrobocia.
Ta sytuacja nie mogła wystąpić według ekonomii keynesowskiej, co zmusiło decydentów do poszukiwania nowych rozwiązań.
Dało to szansę neoliberalizmowi.
Jedno z krytyk keynesizmu wskazuje, że doprowadził on do wysokiego bezrobocia i wysokiej inflacji w latach 70. w Stanach Zjednoczonych i nie zdołał skutecznie ożywić gospodarki.
Lata 70. były rzeczywiście burzliwym okresem dla amerykańskiej gospodarki, w dużej mierze z powodu kryzysu naftowego i reakcji politycznych, które pogorszyły sytuację.
Można zgodzić się, że wadą polityk keynesowskich prowadzących do lat 70. był ich brak uwagi na politykę monetarną – sztywne stopy procentowe ignorowały inflację i inne trendy ekonomiczne.
Raport Ekonomiczny Prezydenta z 1969 roku pokazywał, że ekonomiści tamtej ery wierzyli, że potencjalny PKB był znacznie powyżej rzeczywistego PKB.
Współczesne szacunki produkcji potencjalnej są znacznie bliższe opisowi „fluktuacji wokół zrównoważonego długoterminowego trendu”, i prawie wszystkie te szacunki wskazują, że luka produktowa była znacznie mniejsza w latach 60..
To przekonanie o dużej luce między potencjałem a rzeczywistością prowadziło do nadmiernie ekspansywnej polityki, która ostatecznie generowała inflację bez istotnego wzrostu zatrudnienia.
Interpretacje i modyfikacje keynesizmu po śmierci Keynesa
Keynes zmarł 21 kwietnia 1946 roku w Firle w Sussex, zaledwie rok po zakończeniu II wojny światowej.
Nie dożył implementacji systemu z Bretton Woods ani transformacji swoich idei w dominującą doktrynę ekonomiczną zachodniego świata.
Po jego śmierci keynesizm był interpretowany i modyfikowany przez kolejne pokolenia ekonomistów, często w sposób, który znacząco odbiegał od intencji samego Keynesa.
„Nowy keynesizm” (New Keynesianism) stał się fundamentem dla głównego nurtu makroekonomii, reformułując oryginalne idee w sposób bardziej zgodny z mikroekonomicznymi podstawami i racjonalnymi oczekiwaniami.
Keynes jest znany jako „ojciec makroekonomii”.
Aktywistyczna strategia była kluczem, który otworzył drzwi do trwałej ekspansji w latach 60..
Jednak nadmierna wiara w skuteczność interwencji rządowych, bez uwzględnienia ograniczeń strukturalnych i monetarnych, prowadziła do polityk, które ostatecznie przyczyniły się do kryzysu stagflacji.
Intencje wobec praktyki politycznej
Keynes projektował swoje narzędzia jako mechanizmy antycykliczne – państwo miało interweniować w czasie recesji, zwiększając wydatki i deficyt, ale również ograniczać interwencję i spłacać dług w okresach prosperity.
W praktyce politycznej ta druga część równania rzadko była realizowana.
Politycy chętnie korzystali z keynesowskiego uzasadnienia dla zwiększania wydatków w czasie kryzysu, ale niechętnie ograniczali wydatki i zwiększali podatki w okresach wzrostu.
Rezultatem było systematyczne gromadzenie długu publicznego bez mechanizmów jego spłaty, co prowadziło do narastających problemów fiskalnych w długim okresie.
Keynes ostrzegał przed niebezpieczeństwami deflacji i nadmiernej ortodoksji monetarnej, ale nie antycypował w pełni ryzyka przeciwstawnego – uporczywej inflacji i utraty dyscypliny fiskalnej.
Znaczenie Keynesa dla współczesnego modelu zarządzania gospodarką
John Maynard Keynes pozostaje jedną z najbardziej wpływowych postaci w historii myśli ekonomicznej i praktyki politycznej XX wieku.
Jego fundamentalne przesłanie – że gospodarki kapitalistyczne nie są samoregulujące się i wymagają aktywnej interwencji państwa dla utrzymania stabilności i pełnego zatrudnienia – stało się aksjomatem współczesnej polityki gospodarczej.
Kryzys finansowy 2008 roku i pandemia COVID-19 pokazały, że w momentach ekstremalnych zagrożeń gospodarczych rządy na całym świecie sięgają po keynesowskie narzędzia – masowe wydatki publiczne, deficyty fiskalne i ekspansywną politykę monetarną.
Jednocześnie doświadczenia stagflacji lat 70. i narastającego długu publicznego w XXI wieku pokazały ograniczenia modelu keynesowskiego stosowanego bez uwzględnienia kontekstu strukturalnego i monetarnego.
Keynes nie stworzył uniwersalnej recepty na wszelkie problemy gospodarcze, ale dostarczył zestawu narzędzi, które w odpowiednich warunkach mogą skutecznie stabilizować gospodarkę.
Jego spuścizna polega nie tylko na konkretnych rozwiązaniach politycznych, ale również na fundamentalnej zmianie sposobu myślenia o relacji między państwem a gospodarką – od przekonania o samoregulacji rynków do uznania, że stabilność wymaga aktywnego zarządzania.