John Maynard Keynes należał do grona nielicznych ekonomistów, których idee nie tylko zmieniły teorię gospodarczą, ale także trwale wpłynęły na praktykę rządzenia państwami.
Jego nazwisko do dziś powraca wszędzie tam, gdzie pojawia się pytanie o rolę państwa w kryzysie, sens deficytu budżetowego, walkę z bezrobociem, znaczenie popytu oraz granice samoregulacji rynku.
Keynes zakwestionował przekonanie, że gospodarka rynkowa zawsze potrafi szybko wrócić do równowagi i pełnego zatrudnienia bez zewnętrznej interwencji.
Twierdził, że w warunkach załamania inwestycji, pesymizmu przedsiębiorców i niedostatecznego popytu całe gospodarki mogą przez długi czas funkcjonować poniżej swoich możliwości.
To właśnie ten argument uczynił go jednym z najważniejszych autorów XX wieku — i jednocześnie patronem sporów, które do dziś dzielą ekonomistów, polityków oraz opinię publiczną.
Droga intelektualna i zawodowa
John Maynard Keynes urodził się 5 czerwca 1883 roku w Cambridge, w rodzinie akademickiej.
Studiował matematykę w King’s College na Uniwersytecie Cambridge, a następnie rozpoczął karierę w służbie cywilnej.
W 1906 roku podjął pracę w India Office, gdzie zajmował się problemami waluty i finansów indyjskich.
W 1908 roku wrócił do Cambridge, aby wykładać, a rok później został członkiem King’s College, co zapewniło mu trwałą pozycję akademicką.
Podczas I wojny światowej pracował dla brytyjskiego Skarbu, zajmując się finansami wojennymi.
To doświadczenie miało dla niego duże znaczenie. Pokazało mu, że gospodarka nie jest wyłącznie abstrakcyjnym układem rynków, lecz systemem silnie zależnym od decyzji państwa, wojny, długu, walut i międzynarodowej pozycji politycznej.
Po wojnie Keynes uczestniczył w konferencji pokojowej w Wersalu jako przedstawiciel brytyjskiego Skarbu.
Był przeciwny skali reparacji narzuconych Niemcom i uważał, że nadmierne obciążenia gospodarcze mogą zdestabilizować Europę.
Zrezygnował z funkcji, a w 1919 roku opublikował książkę The Economic Consequences of the Peace, która przyniosła mu międzynarodową sławę.
Była to nie tylko analiza ekonomiczna, lecz także ostrzeżenie przed polityką, która próbowała budować pokój na gospodarczej degradacji pokonanego państwa.
Od deflacji do Wielkiego Kryzysu
Poglądy Keynesa kształtowały się w okresie głębokich napięć gospodarczych międzywojnia.
Po I wojnie światowej Wielka Brytania stanęła przed pytaniem, czy powrócić do gold standardu przy przedwojennym parytecie funta, czy zaakceptować niższą wartość waluty dostosowaną do nowych realiów gospodarczych.
Rząd i Bank Anglii opowiadali się za powrotem do złota przy kursie 4,86 dolara za funta, traktując to jako kwestię prestiżu i zaufania do brytyjskich finansów.
Keynes był zdecydowanym przeciwnikiem tej polityki.
Uważał, że powrót do starego parytetu wymusi deflację, obniżkę płac i wzrost bezrobocia, ponieważ gospodarka będzie musiała dostosowywać się do zawyżonej wartości funta.
Jego krytyka została rozwinięta w broszurze The Economic Consequences of Mr. Churchill z 1925 roku.
Echo tej argumentacji widać również w memorandum Winstona Churchilla do Sir Otto Niemeyera z 22 lutego 1925 roku, w którym Churchill odnosił się do podnoszonego przez Keynesa „paradoksu bezrobocia pośród niedoboru”.
W memorandum tym pada znamienne stwierdzenie, że Wielka Brytania może posiadać znakomity kredyt międzynarodowy, a zarazem ponad milion bezrobotnych.
Keynes uważał, że polityka gospodarcza nie może podporządkowywać wszystkiego obronie prestiżu waluty, jeśli odbywa się to kosztem zatrudnienia i realnej produkcji.
Wielka Brytania rzeczywiście wróciła do gold standardu w 1925 roku, a doświadczenie kolejnych lat wzmocniło krytykę Keynesa wobec ortodoksyjnej polityki monetarnej.
Ostatecznie kraj porzucił system złota w 1931 roku, w warunkach głębokiego kryzysu finansowego i gospodarczego.
„Ogólna teoria” i podważenie wiary w samoregulację rynku
Najważniejszym dziełem Keynesa była opublikowana w 1936 roku książka The General Theory of Employment, Interest and Money.
Powstała jako odpowiedź na doświadczenie Wielkiego Kryzysu, który podważył przekonanie, że spadek płac i cen samoczynnie doprowadzi gospodarkę z powrotem do pełnego zatrudnienia.
Keynes argumentował, że gospodarka może utknąć w stanie długotrwałego niedostatecznego wykorzystania zasobów.
Firmy ograniczają inwestycje, bo nie wierzą w przyszły popyt.
Pracownicy tracą dochody, więc ograniczają wydatki.
Spadek konsumpcji pogarsza perspektywy przedsiębiorstw, co jeszcze bardziej zniechęca do inwestowania.
W ten sposób powstaje mechanizm, w którym niski popyt, niskie inwestycje i wysokie bezrobocie wzajemnie się wzmacniają.
W centrum tej diagnozy znalazły się takie pojęcia jak:
- popyt zagregowany,
- niestabilność inwestycji,
- niepewność,
- preferencja płynności,
- brak automatycznego powrotu do pełnego zatrudnienia.
Keynes nie twierdził, że rynek nie działa w ogóle.
Twierdził natomiast, że w warunkach kryzysu może działać zbyt słabo i zbyt wolno, aby samodzielnie przywrócić pełne wykorzystanie zasobów.
Dlatego uważał, że państwo powinno w takich sytuacjach stabilizować gospodarkę poprzez politykę fiskalną, inwestycje publiczne i działania wspierające poziom popytu.
Nie chodziło o stałe zastąpienie rynku przez rząd, lecz o reakcję wtedy, gdy sektor prywatny nie jest w stanie sam wytworzyć dostatecznej skali inwestycji i zatrudnienia.
Państwo, popyt i pełne zatrudnienie
Najbardziej znany element myśli Keynesa dotyczy roli państwa w pobudzaniu gospodarki w czasie recesji.
Jeżeli prywatne inwestycje gwałtownie spadają, a społeczeństwo ogranicza wydatki, państwo może zwiększyć własne nakłady i w ten sposób przeciwdziałać dalszemu załamaniu aktywności.
Może to oznaczać inwestycje infrastrukturalne, programy zatrudnienia, wydatki publiczne albo czasowe zwiększenie deficytu.
Keynes uważał, że w warunkach kryzysu rząd nie powinien działać tak jak gospodarstwo domowe, które instynktownie ogranicza wydatki.
Jeżeli wszyscy jednocześnie oszczędzają, całkowity popyt w gospodarce może spaść tak głęboko, że pogorszy się sytuacja wszystkich uczestników rynku.
Właśnie dlatego jego myślenie było tak przełomowe.
Deficyt w czasie głębokiego kryzysu nie był dla niego automatycznie oznaką nieodpowiedzialności, lecz możliwym narzędziem stabilizacji.
Jednocześnie Keynes nie traktował interwencji państwa jako celu samego w sobie.
Była ona odpowiedzią na szczególne warunki gospodarcze — zwłaszcza na załamanie popytu i inwestycji.
Polityka wobec długu publicznego i inflacji
Keynes nie był bezkrytycznym zwolennikiem zadłużania państwa bez granic.
W okresie II wojny światowej opublikował książkę How to Pay for the War, w której analizował, jak sfinansować ogromny wysiłek wojenny bez rozpętania inflacji.
W centrum jego propozycji znalazła się idea odroczonych płatności i obowiązkowych oszczędności.
W praktyce oznaczało to czasowe ograniczenie prywatnej konsumpcji poprzez mechanizm dochodów, które miały zostać zwrócone po wojnie.
Była to forma przymusowej pożyczki udzielanej państwu przez społeczeństwo.
Keynes próbował w ten sposób pogodzić trzy cele:
- sfinansowanie wojny,
- ograniczenie inflacji,
- uniknięcie całkowicie sztywnego systemu reglamentacji.
To ważne, bo przeczy uproszczeniu, według którego Keynes zawsze chciał po prostu „drukować pieniądze” i zwiększać dług.
Rozumiał, że wydatki publiczne mają granice, a w warunkach pełnego wykorzystania zasobów dodatkowy popyt może łatwo przerodzić się w inflację.
Jego myślenie o finansach publicznych było bardziej zniuansowane niż późniejsze polityczne uproszczenia keynesizmu.
Bretton Woods i projektowanie powojennego ładu
Podczas II wojny światowej Keynes ponownie służył rządowi brytyjskiemu jako główny doradca ekonomiczny i negocjator w rozmowach nad przyszłym ładem finansowym.
W 1944 roku uczestniczył w konferencji w Bretton Woods, która stworzyła podstawy powojennego systemu walutowego i doprowadziła do powstania Międzynarodowego Funduszu Walutowego oraz Banku Światowego.
Keynes miał jednak własną, bardziej ambitną wizję.
Proponował utworzenie International Clearing Union, czyli międzynarodowej unii rozliczeniowej, która miałaby posługiwać się ponadnarodową jednostką rozrachunkową o nazwie bancor.
System ten miał ograniczać nierównowagi w handlu światowym i nakładać presję nie tylko na kraje zadłużone, ale również na państwa trwale gromadzące nadwyżki.
Keynes obawiał się bowiem ładu, w którym cały ciężar dostosowania spoczywa na dłużnikach, podczas gdy wierzyciele nie ponoszą odpowiedzialności za własną politykę nadwyżek.
Ostatecznie jego projekt nie został przyjęty.
System z Bretton Woods był znacznie bliższy koncepcji amerykańskiego urzędnika Harry’ego Dextera White’a i opierał się na centralnej roli dolara powiązanego ze złotem.
Mimo porażki projektu bancora Keynes odegrał fundamentalną rolę w intelektualnym i instytucjonalnym przygotowaniu powojennego systemu gospodarczego.
Koncentracja władzy i ryzyko długu
Ryzyka związane z keynesowskimi narzędziami dotyczą w dużej mierze tego, jak były one później używane przez polityków, a nie prostego streszczenia intencji samego Keynesa.
Jego propozycje zakładały aktywniejszą rolę państwa w stabilizowaniu gospodarki, zwłaszcza w czasie recesji.
To z natury rzeczy zwiększało znaczenie decyzji fiskalnych, inwestycji publicznych i polityki makroekonomicznej.
Keynes zakładał, że będą one podejmowane przez kompetentne instytucje kierujące się interesem publicznym.
W praktyce jednak polityka demokratyczna może działać inaczej.
Rządy chętnie sięgają po uzasadnienie dla dodatkowych wydatków w okresie spowolnienia, ale znacznie trudniej przychodzi im ograniczanie wydatków i odbudowa buforów fiskalnych w czasie dobrej koniunktury.
W ten sposób narzędzia antycykliczne mogą zostać przekształcone w trwałą skłonność do deficytu.
Rosnący dług publiczny ogranicza późniejszą przestrzeń działania państwa, zwiększa koszty obsługi zobowiązań i może osłabiać wiarygodność finansową kraju.
To nie jest prosty argument przeciw każdej interwencji publicznej.
To ostrzeżenie przed politycznym nadużywaniem instrumentów, które Keynes projektował jako odpowiedź na konkretne załamania gospodarcze.
Stagflacja lat 70. i kryzys powojennego keynesizmu
W latach 70. XX wieku zachodnie gospodarki stanęły wobec zjawiska stagflacji, czyli jednoczesnego występowania wysokiej inflacji, słabego wzrostu i rosnącego bezrobocia.
Było to poważne wyzwanie dla powojennego, uproszczonego keynesowskiego modelu zarządzania gospodarką.
Pokazało, że ekspansywna polityka popytowa nie rozwiązuje problemów wynikających z szoków podażowych, wzrostu cen energii, błędnych szacunków potencjału gospodarki i utrwalonych oczekiwań inflacyjnych.
Kryzys lat 70. nie „obalił” całej myśli Keynesa, ale ujawnił ograniczenia jej uproszczonych politycznych interpretacji.
W części państw zakładano, że można stale pobudzać zatrudnienie bez istotnego ryzyka wzrostu inflacji.
Gdy ta wiara się załamała, większy wpływ zdobyły nurty monetarystyczne i liberalne gospodarczo, krytykujące nadmierną wiarę w sterowanie popytem.
Stagflacja stała się więc momentem przełomowym nie tylko dla polityki gospodarczej, lecz także dla oceny powojennego keynesowskiego konsensusu.
Interpretacje i modyfikacje keynesizmu po śmierci Keynesa
Keynes zmarł 21 kwietnia 1946 roku w Firle w Sussex.
Nie dożył pełnego rozwoju systemu z Bretton Woods ani transformacji swoich idei w dominujący język zachodniej polityki gospodarczej drugiej połowy XX wieku.
Po jego śmierci keynesizm był rozwijany, upraszczany, modyfikowany i krytykowany przez kolejne pokolenia ekonomistów.
Powojenny keynesizm polityczny często koncentrował się na zarządzaniu popytem, stabilizacji cyklu koniunkturalnego i utrzymywaniu wysokiego zatrudnienia.
Później pojawił się nowy keynesizm, czyli szkoła makroekonomiczna, która próbowała połączyć wybrane intuicje Keynesa z nowoczesnymi modelami opartymi na mikrofundamentach, niedoskonałościach rynku i sztywnościach cen oraz płac.
Nie była to prosta kontynuacja jednego programu napisanego przez Keynesa, lecz późniejsza próba przystosowania części jego diagnoz do nowych warunków teoretycznych i gospodarczych.
W ten sposób nazwisko Keynesa zaczęło obejmować znacznie więcej niż tylko jego własne pisma.
Intencje wobec praktyki politycznej
Keynes projektował swoje narzędzia przede wszystkim jako mechanizmy antycykliczne.
Państwo miało interweniować silniej w czasie recesji, gdy popyt prywatny się załamuje, a bezrobocie utrzymuje się na wysokim poziomie.
W okresach dobrej koniunktury polityka powinna być bardziej powściągliwa, a zadłużenie ograniczane.
W praktyce politycznej ta druga część równania często była pomijana.
Politycy znacznie chętniej uzasadniali Keynesem zwiększanie wydatków niż budowanie nadwyżek i ograniczanie ekspansji fiskalnej w czasach wzrostu.
To sprawiło, że nazwisko Keynesa zaczęto łączyć także z problemem permanentnych deficytów, choć taka praktyka nie jest prostym odwzorowaniem jego pierwotnego zamysłu.
Keynes ostrzegał przed deflacją i biernym oczekiwaniem na samoczynne uzdrowienie rynku, ale nie był autorem doktryny nieograniczonego długu ani trwałego pobudzania gospodarki niezależnie od fazy cyklu.
Znaczenie Keynesa dla współczesnego modelu zarządzania gospodarką
John Maynard Keynes pozostaje jedną z najważniejszych postaci w historii myśli ekonomicznej XX wieku.
Jego podstawowe przesłanie — że gospodarki rynkowe mogą doświadczać długotrwałego niedoboru popytu i wysokiego bezrobocia — trwale zmieniło sposób myślenia o roli państwa.
Po kryzysie finansowym 2008 roku oraz podczas pandemii COVID-19 rządy i banki centralne na całym świecie ponownie sięgały po rozwiązania kojarzone z keynesowskim zarządzaniem kryzysem: duże wydatki publiczne, deficyty fiskalne i silną stabilizację popytu.
Jednocześnie doświadczenia stagflacji lat 70. oraz narastającego długu publicznego w wielu państwach pokazują, że polityka interwencji ma granice i nie może być oderwana od realiów podaży, inflacji oraz długookresowej wiarygodności finansowej.
Keynes nie stworzył uniwersalnej recepty na wszystkie problemy gospodarcze.
Dostarczył jednak zestawu pojęć i narzędzi, które pozwoliły zrozumieć, że bezczynność państwa w obliczu głębokiego kryzysu także jest decyzją — i może mieć bardzo wysoką cenę.
Jego spuścizna polega nie na prostym haśle „więcej państwa”, lecz na zmianie pytania: nie czy państwo ma w ogóle ingerować, ale kiedy, w jakim celu i z jaką świadomością kosztów powinno to robić.
Źródła i materiały pomocnicze
- Encyclopaedia Britannica, John Maynard Keynes — biografi