W 1996 roku, krótko po objęciu urzędu premiera Izraela przez Benjamina Netanjahu, grupa amerykańskich analityków przygotowała dokument zatytułowany A Clean Break: A New Strategy for Securing the Realm.
Nie był to dokument rządu Stanów Zjednoczonych ani oficjalna strategia izraelskiego państwa. Powstał w ramach Study Group on a New Israeli Strategy Toward 2000 działającej przy Institute for Advanced Strategic and Political Studies.
Jego autorzy proponowali jednak coś znacznie szerszego niż korektę izraelskiej polityki bezpieczeństwa. Dokument mówił o zerwaniu z dotychczasowym procesem pokojowym, zmianie równowagi sił w regionie, osłabieniu Syrii, usunięciu Saddama Husajna z władzy w Iraku oraz przebudowie relacji Izraela ze Stanami Zjednoczonymi i Palestyńczykami.
Na końcu dokumentu widniały nazwiska ludzi związanych z amerykańskimi think tankami, Pentagonem i środowiskiem neokonserwatywnym. Kilku z nich kilka lat później znalazło się w ważnych strukturach administracji George’a W. Busha.
„Czyste zerwanie” z dotychczasową polityką
Punktem wyjścia raportu była krytyka izraelskiej polityki prowadzonej w pierwszej połowie lat 90. Autorzy sprzeciwiali się podejściu opartemu na formule „ziemia za pokój” i procesie z Oslo.
W zamian proponowali politykę określaną jako „peace through strength” – pokój poprzez siłę.
Izrael miał odzyskać strategiczną inicjatywę, ograniczyć uzależnienie od amerykańskiej pomocy gospodarczej i oprzeć bezpieczeństwo na klasycznej równowadze sił.
Już we wprowadzeniu wskazano trzy podstawowe kierunki:
- współpracę z Turcją i Jordanią przeciwko regionalnym przeciwnikom,
- zmianę polityki wobec Palestyńczyków,
- przebudowę stosunków ze Stanami Zjednoczonymi w kierunku większej izraelskiej samodzielności.
Najbardziej interesująca część dokumentu dotyczyła jednak północnych granic Izraela oraz regionalnej równowagi sił.
Syria jako główny problem
Autorzy określali Syrię jako jedno z najważniejszych zagrożeń dla Izraela. Damaszek posiadał wtedy ogromny wpływ na Liban, współpracował z Iranem i wspierał Hezbollah.
Raport proponował odejście od prób osiągnięcia kompleksowego porozumienia z Syrią i zastąpienie ich polityką osłabiania, ograniczania i cofania syryjskich wpływów.
Wśród rozważanych działań znalazły się:
- uderzenia w syryjskie cele wojskowe w Libanie,
- możliwość atakowania wybranych celów na terytorium samej Syrii,
- wspieranie libańskich przeciwników syryjskiej obecności,
- zacieśnianie współpracy z Turcją i Jordanią,
- wykorzystywanie regionalnych sojuszy do zwiększania presji na Damaszek.
Autorzy pisali, że Izrael powinien odejść od idei „kompleksowego pokoju” i powrócić do bardziej tradycyjnej strategii równowagi sił.
Irak jako sposób na osłabienie Syrii
To właśnie w tym miejscu pojawia się fragment, który po latach stał się najbardziej znaną częścią A Clean Break.
Dokument stwierdzał, że Izrael może kształtować swoje otoczenie strategiczne wspólnie z Turcją i Jordanią poprzez osłabianie Syrii. Jednym ze sposobów realizacji tej strategii miało być usunięcie Saddama Husajna z władzy w Iraku.
Autorzy określili to wprost jako ważny izraelski cel strategiczny.
Nie chodziło jednak wyłącznie o Irak.
Zmiana władzy w Bagdadzie miała wpłynąć na całą regionalną równowagę. Autorzy rozważali przywrócenie większych wpływów dynastii Haszymidów w Iraku, wzmocnienie Jordanii i Turcji oraz stworzenie układu, który ograniczałby Syrię z kilku stron.
W raporcie pojawiła się nawet możliwość wykorzystania wpływów religijnych irackiego Nadżafu do osłabienia więzi libańskich szyitów z Iranem, Syrią i Hezbollahem.
Irak był więc traktowany nie jako odizolowany problem, lecz jako element większej regionalnej układanki.
„Przerysowanie mapy Bliskiego Wschodu”
W jednym z najbardziej charakterystycznych fragmentów autorzy analizowali sytuację, w której Syria znalazłaby się pomiędzy Izraelem, Turcją, Jordanią oraz zmienionym politycznie Irakiem.
Taki układ miał wywierać silną presję na Damaszek. Dokument stwierdzał, że dla Syrii mogłoby to być nawet preludium do „przerysowania mapy Bliskiego Wschodu” w sposób zagrażający jej integralności terytorialnej.
Nie przedstawiono jednak gotowej mapy nowych granic. Chodziło przede wszystkim o możliwość zasadniczej zmiany istniejącego układu politycznego i regionalnej równowagi sił.
Palestyńczycy: koniec dotychczasowych zasad
Osobny rozdział poświęcono Palestyńczykom.
Autorzy postulowali bardziej zdecydowaną politykę wobec Organizacji Wyzwolenia Palestyny i Jasera Arafata. Izrael miał między innymi zachować możliwość pościgu za przeciwnikami również na terenach kontrolowanych przez Palestyńczyków.
Dokument sugerował także rozwijanie alternatyw wobec politycznej dominacji Arafata oraz uzależnienie współpracy od przestrzegania wcześniejszych zobowiązań.
Było to więc kolejne odejście od logiki, która dominowała w okresie zawierania porozumień z Oslo.
Nowe relacje ze Stanami Zjednoczonymi
A Clean Break nie zakładał zwiększenia bezpośredniej zależności Izraela od Waszyngtonu. Przeciwnie.
Autorzy proponowali stopniowe zwiększenie izraelskiej samodzielności i ograniczenie amerykańskiej pomocy gospodarczej. Argumentowali, że uzależnienie od niej ogranicza możliwość przeprowadzenia reform ekonomicznych oraz daje Waszyngtonowi dodatkowe narzędzia nacisku.
Jednocześnie Izrael miał rozwijać ze Stanami Zjednoczonymi współpracę wojskową i strategiczną, szczególnie w zakresie obrony przeciwrakietowej.
Relacja miała więc przestać być oparta głównie na negocjacjach dotyczących terytoriów i procesu pokojowego, a coraz bardziej opierać się na wspólnych interesach strategicznych.
Powrót do zasady uderzenia wyprzedzającego
Końcowa część raportu zawiera jeszcze jeden istotny element.
Autorzy proponowali ponowne ustanowienie zasady preemption – działania wyprzedzającego, zamiast ograniczania izraelskiej polityki do reakcji po ataku przeciwnika.
Izrael nie miał jedynie odpowiadać na zagrożenia. Miał aktywnie kształtować środowisko strategiczne, zanim przeciwnicy zyskają możliwość narzucenia własnych warunków.
To właśnie ta logika spajała cały dokument:
- odejście od „ziemia za pokój”,
- większa samodzielność Izraela,
- zmiana regionalnej równowagi sił,
- osłabienie Syrii,
- usunięcie Saddama Husajna,
- współpraca z Turcją i Jordanią,
- większa gotowość do działań wyprzedzających.
Kto przygotował „A Clean Break”?
Na końcu dokumentu wymieniono uczestników grupy A New Israeli Strategy Toward 2000.
Jej liderem był Richard Perle, związany wówczas z American Enterprise Institute i wcześniej pełniący funkcję Assistant Secretary of Defense w administracji Ronalda Reagana.
W pracach uczestniczyli również między innymi Douglas Feith, David Wurmser, Meyrav Wurmser, James Colbert, Charles Fairbanks Jr., Jonathan Torop i Robert Loewenberg.
W późniejszym sprostowaniu Douglas Feith wyjaśniał, że zasadnicze pomysły dokumentu powstały podczas dyskusji grupy, natomiast jego tekst został przygotowany przez Davida Wurmsera jako rapporteur. Feith zaznaczał również, że raport nie został formalnie zamówiony przez Netanjahu.
Sam oryginalny dokument był jednak wyraźnie przygotowany z myślą o nowym rządzie Benjamina Netanjahu i zawierał nawet fragmenty proponowanego wystąpienia premiera.
Pięć lat później: Waszyngton
Historia dokumentu zrobiła się szczególnie interesująca po 2001 roku.
Douglas Feith został mianowany Under Secretary of Defense for Policy w administracji George’a W. Busha. Funkcję pełnił od lipca 2001 do sierpnia 2005 roku.
Richard Perle został przewodniczącym Defense Policy Board, ciała doradczego Pentagonu. Kierował nim w latach 2001–2003.
David Wurmser pracował najpierw przy Departamencie Stanu, a następnie został doradcą wiceprezydenta Dicka Cheneya do spraw Bliskiego Wschodu.
W marcu 2003 roku Stany Zjednoczone rozpoczęły inwazję na Irak, a kilka tygodni później reżim Saddama Husajna upadł.
Podobieństwo między jednym z postulatów dokumentu z 1996 roku a późniejszym wydarzeniem jest oczywiste: w obu przypadkach Saddam Husajn miał zostać usunięty z władzy.
Nie oznacza to jednak, że A Clean Break był planem amerykańskiej wojny w Iraku. Dokument dotyczył strategii Izraela i nie przedstawiał operacyjnego planu amerykańskiej inwazji. Pokazuje natomiast coś innego: idee dotyczące zmiany regionalnej równowagi i usunięcia Saddama były obecne w tym środowisku kilka lat przed 2003 rokiem.
Jeszcze ciekawszy jest przepływ ludzi.
W 1996 roku część z nich pracowała w think tankach i prywatnych ośrodkach analitycznych. Pięć lat później znajdowali się znacznie bliżej miejsc, w których podejmowano decyzje dotyczące polityki Stanów Zjednoczonych na Bliskim Wschodzie.
Dokument, który warto czytać po latach
A Clean Break ma zaledwie kilka stron. Nie jest rozbudowaną doktryną wojskową ani szczegółowym planem operacyjnym.
Jego znaczenie wynika przede wszystkim z koncentracji wielu strategicznych pomysłów w jednym miejscu: Irak, Syria, Liban, Iran, Hezbollah, Jordania, Turcja, Palestyńczycy, relacje z USA i zasada działania wyprzedzającego.
Dokument pozwala również zobaczyć mechanizm charakterystyczny dla polityki zagranicznej: idee mogą powstawać poza rządem, w niewielkich grupach eksperckich, a ludzie uczestniczący w ich tworzeniu mogą później znaleźć się wewnątrz aparatu państwa.
W przypadku A Clean Break odstęp między jednym a drugim wyniósł zaledwie kilka lat.
Źródła i materiały
- A Clean Break: A New Strategy for Securing the Realm, 1996 – pełny tekst dokumentu przygotowanego przez Study Group on a New Israeli Strategy Toward 2000 przy Institute for Advanced Strategic and Political Studies.
Pełny dokument PDF - Douglas Feith, sprostowanie dotyczące autorstwa i charakteru dokumentu, 2004 – Feith wyjaśnia, że raport nie został formalnie zamówiony przez Benjamina Netanjahu, a David Wurmser przygotował tekst jako rapporteur grupy.
The Washington Post - U.S. Department of Defense – lista Under Secretaries of Defense for Policy – oficjalne zestawienie potwierdzające, że Douglas Feith pełnił funkcję Under Secretary of Defense for Policy od 16 lipca 2001 do 8 sierpnia 2005 roku.
Department of Defense - The White House, 6 kwietnia 2001 roku – oficjalna informacja o nominowaniu Douglasa Feitha przez prezydenta George’a W. Busha na stanowisko Under Secretary of Defense for Policy.
White House Archives - Hoover Institution – Richard Perle – biogram potwierdzający pełnienie przez Perle’a funkcji przewodniczącego Defense Policy Board w latach 2001–2003 oraz wcześniejszą pracę w Departamencie Obrony.
Hoover Institution - PBS Frontline – Richard Perle – materiały dotyczące działalności Perle’a jako przewodniczącego Defense Policy Board i jego stanowiska wobec Saddama Husajna po 11 września 2001 roku.
PBS Frontline - David Wurmser – biogram – informacje o pracy Wurmsera jako doradcy w Departamencie Stanu oraz senior advisor wiceprezydenta Dicka Cheneya do spraw Bliskiego Wschodu w latach 2003–2007.
Center for Security Policy
