12 września 1939 roku, zaledwie jedenaście dni po niemieckim ataku na Polskę, przedstawiciele Council on Foreign Relations – Hamilton Fish Armstrong i Walter H. Mallory – spotkali się w Waszyngtonie z przedstawicielem Departamentu Stanu George’em S. Messersmithem.
Wojna w Europie dopiero się zaczynała. Stany Zjednoczone pozostawały poza konfliktem. Nie było jeszcze Pearl Harbor, amerykańskich wojsk walczących w Europie ani pewności, kto tę wojnę wygra.
Mimo to rozpoczęto rozmowy dotyczące czegoś więcej niż bieżącej sytuacji. Chodziło o stworzenie zespołu, który miał analizować skutki wojny dla Stanów Zjednoczonych oraz problemy przyszłego porządku międzynarodowego.
Tak rozpoczął się projekt War and Peace Studies.
Planowanie zaczęło się przed wejściem USA do wojny
Amerykański Departament Stanu był w 1939 roku instytucją znacznie mniejszą niż później. Nie posiadał jeszcze rozbudowanego aparatu długoterminowego planowania strategicznego. Formalny Policy Planning Staff powstał dopiero w 1947 roku.
Powstał więc model współpracy, w którym zewnętrzni eksperci mieli przygotowywać analizy przydatne administracji państwowej.
Projekt otrzymał znaczące finansowanie od Rockefeller Foundation. Łącznie fundacja przeznaczyła na War and Peace Studies około 350 tysięcy dolarów. W pracach uczestniczyło blisko stu ekspertów.
Ich zadaniem nie było prowadzenie wojny. Mieli analizować jej konsekwencje i odpowiadać na pytanie, które w 1939 roku pozostawało całkowicie otwarte:
jakie miejsce powinny zająć Stany Zjednoczone w świecie, który powstanie po zakończeniu konfliktu?
Zespoły ekspertów i setki memorandów
Prace podzielono na kilka głównych obszarów. Powstały grupy zajmujące się między innymi:
- gospodarką i finansami,
- bezpieczeństwem i zbrojeniami,
- problemami politycznymi,
- kwestiami terytorialnymi,
- celami przyszłego pokoju.
Nie były to luźne dyskusje prowadzone podczas zamkniętych spotkań. Efektem prac były konkretne dokumenty przekazywane administracji.
Według współczesnego zestawienia CFR w ramach War and Peace Studies odbyło się 361 spotkań i przygotowano 670 memorandów dla Departamentu Stanu. Historyczne zestawienia samego projektu podają nieco inne liczby, ale skala przedsięwzięcia pozostaje bezsporna.
Analizowano handel międzynarodowy, dostęp do surowców, bezpieczeństwo, przyszłość Niemiec, sytuację w Azji, szlaki komunikacyjne, organizację powojennej Europy i warunki funkcjonowania gospodarki światowej.
Wszystko to działo się w czasie, gdy wynik wojny pozostawał nieznany.
Co się stanie, jeśli Wielka Brytania upadnie?
Niektóre opracowania miały charakter bardzo praktyczny.
Gdy w 1940 roku armie niemieckie odnosiły kolejne zwycięstwa w Europie, rozważano scenariusze dalszej ekspansji III Rzeszy oraz możliwe konsekwencje upadku Wielkiej Brytanii.
Analizowano również wpływ wojny na handel zagraniczny Stanów Zjednoczonych oraz pytano, jakie części świata pozostaną gospodarczo dostępne dla USA, jeżeli kontynentalna Europa znajdzie się pod dominacją Niemiec.
Z tych prac wyłoniło się pojęcie, które jest jednym z najciekawszych elementów całego projektu.
„Grand Area” – Wielki Obszar
W lipcu 1941 roku, kilka miesięcy przed atakiem Japonii na Pearl Harbor, grupa ekonomiczno-finansowa przygotowała memorandum E-B34 zatytułowane Methods of Economic Collaboration: The Role of the Grand Area in American Economic Policy.
Założenie wynikało bezpośrednio z sytuacji wojennej. Jeżeli kontynentalna Europa pozostawała pod dominacją Niemiec, należało określić obszar posiadający wystarczające rynki, surowce, możliwości produkcyjne i szlaki handlowe, aby Stany Zjednoczone oraz współpracujące z nimi państwa mogły funkcjonować gospodarczo i strategicznie.
Koncepcja obejmowała przede wszystkim półkulę zachodnią, Imperium Brytyjskie wraz z dominiami oraz strategiczne obszary Azji i Pacyfiku.
Nie chodziło wyłącznie o teren wymagający obrony militarnej. Autorzy analizowali także jego integrację gospodarczą.
W kolejnych pracach pojawiały się zagadnienia stabilizacji walut, handlu międzynarodowego, inwestycji oraz mechanizmów współpracy gospodarczej.
Grand Area nie była oficjalnie ogłoszoną doktryną rządu Stanów Zjednoczonych. Była koncepcją planistyczną rozwijaną przez ekspertów War and Peace Studies jako jeden ze scenariuszy przyszłej polityki gospodarczej i strategicznej USA.
Wojna zmieniła pozycję Stanów Zjednoczonych
Po ataku na Pearl Harbor 7 grudnia 1941 roku sytuacja zmieniła się całkowicie. Stany Zjednoczone weszły do wojny, a pytania dotyczące przyszłego ładu przestały być wyłącznie hipotetyczne.
Departament Stanu zaczął rozwijać własne struktury planowania powojennego. 12 lutego 1942 roku po raz pierwszy zebrał się Advisory Committee on Postwar Foreign Policy.
W jego skład wchodzili zarówno przedstawiciele administracji, jak i osoby spoza rządu posiadające doświadczenie w sprawach międzynarodowych.
Granica pomiędzy prywatnym środowiskiem eksperckim a oficjalnym aparatem planowania stawała się coraz bardziej przepuszczalna. Ludzie, analizy i koncepcje krążyły między instytucjami.
War and Peace Studies nie zastępowało administracji. Projekt działał raczej jako zewnętrzne zaplecze analityczne w okresie, gdy państwowe struktury odpowiedzialne za planowanie przyszłego ładu dopiero się rozbudowywały.
Jaki świat miał powstać po wojnie?
W miarę jak szala wojny zaczynała przechylać się na stronę aliantów, pytania stawały się coraz bardziej konkretne.
Jak uniknąć powrotu chaosu gospodarczego z okresu międzywojennego? Jak ustabilizować waluty? Jak odbudować handel? Co zrobić z pokonanymi Niemcami? Jak zorganizować bezpieczeństwo międzynarodowe? Jak pogodzić interesy największych państw alianckich?
Podobne problemy pojawiały się później podczas oficjalnych negocjacji prowadzonych przez rządy.
W lipcu 1944 roku przedstawiciele 44 państw spotkali się w Bretton Woods. Efektem konferencji było stworzenie podstaw Międzynarodowego Funduszu Walutowego oraz Międzynarodowego Banku Odbudowy i Rozwoju, czyli instytucji znanej później jako Bank Światowy.
W tym samym roku podczas konferencji w Dumbarton Oaks przygotowywano założenia przyszłej międzynarodowej organizacji bezpieczeństwa.
Proces ten doprowadził w 1945 roku do utworzenia Organizacji Narodów Zjednoczonych.
Nie oznacza to, że War and Peace Studies „stworzyło” Bretton Woods, Bank Światowy czy ONZ. Instytucje te były wynikiem negocjacji między państwami oraz prac administracji, ekonomistów i dyplomatów wielu krajów.
Projekt pokazuje jednak, że część problemów, które później stały się przedmiotem oficjalnych konferencji międzynarodowych, była analizowana przez amerykańskie środowiska eksperckie już kilka lat wcześniej.
Think tank jako zaplecze państwa
War and Peace Studies pokazuje model działalności think tanku znacznie szerszy niż publikowanie raportów czy komentowanie bieżącej polityki.
Tutaj eksperci:
- analizowali możliwe scenariusze przyszłości,
- przygotowywali memoranda dla administracji,
- badali gospodarcze i strategiczne interesy Stanów Zjednoczonych,
- projektowali możliwe rozwiązania jeszcze przed pojawieniem się konkretnych decyzji politycznych.
Najciekawszy pozostaje moment rozpoczęcia całego przedsięwzięcia.
We wrześniu 1939 roku Stany Zjednoczone nie prowadziły jeszcze wojny z Niemcami ani Japonią. Nie było wiadomo, jak długo potrwa konflikt, kto zwycięży ani jaka część dotychczasowego systemu międzynarodowego przetrwa.
Mimo to rozpoczęto analizowanie świata, który miał nadejść po wojnie.
War and Peace Studies działało do 1945 roku. Gdy projekt się kończył, pozycja Stanów Zjednoczonych była już zupełnie inna niż sześć lat wcześniej. USA stały się największą zachodnią potęgą gospodarczą i militarną oraz jednym z głównych państw uczestniczących w tworzeniu nowej architektury międzynarodowej.
Sam projekt dobiegł końca, ale mechanizm, który reprezentował – połączenie ekspertów, prywatnych instytucji badawczych i administracji państwowej w procesie długoterminowego planowania – stał się trwałym elementem amerykańskiej polityki zagranicznej.
Źródła i materiały
- Council on Foreign Relations, War and Peace Studies Project – oficjalna historia projektu. CFR podaje, że w latach 1939–1945 odbyło się 361 spotkań i przygotowano 670 memorandów dla Departamentu Stanu.
Council on Foreign Relations - Council on Foreign Relations, The Council on Foreign Relations: A Short History – opis powstania War and Peace Studies, finansowania przez Rockefeller Foundation oraz organizacji grup eksperckich.
CFR – publikacja PDF - Rockefeller Foundation, Annual Report 1943 – materiał fundacji opisujący War and Peace Studies jako projekt utworzony po rozpoczęciu wojny w celu dostarczania analiz pomocnych administracji państwowej.
Rockefeller Foundation - Rockefeller Foundation, Annual Report 1946 – podsumowanie działalności War and Peace Studies w latach 1939–1945 oraz współpracy z administracją państwową.
Rockefeller Foundation - U.S. Department of State, Advisory Committee on Postwar Foreign Policy – dokumentacja utworzenia komitetu zajmującego się oficjalnymi przygotowaniami amerykańskiej polityki powojennej.
Office of the Historian - Cordell Hull do prezydenta Franklina D. Roosevelta, 22 grudnia 1941 roku – dokument dotyczący powołania Advisory Committee on Post-War Foreign Policy.
Foreign Relations of the United States - Arthur R. Upgren, William Diebold Jr., Memorandum E-B34, 24 lipca 1941 roku – Methods of Economic Collaboration: The Role of the Grand Area in American Economic Policy. Dokument War and Peace Studies dotyczący koncepcji „Grand Area”.
History of European Ideas – omówienie dokumentów War and Peace Studies - U.S. Department of State, Bretton Woods–GATT, 1941–1947 – oficjalne opracowanie dotyczące negocjacji nad powojennym systemem gospodarczym, Międzynarodowym Funduszem Walutowym i Bankiem Światowym.
Office of the Historian - U.S. Department of State, Wartime Diplomacy – historia powojennego planowania w administracji Roosevelta, prac nad Bretton Woods, Dumbarton Oaks oraz przyszłą Organizacją Narodów Zjednoczonych.
Office of the Historian
