W czerwcu 2009 roku Saban Center for Middle East Policy przy Brookings Institution opublikował ponad 160-stronicową analizę dotyczącą jednego problemu: co Stany Zjednoczone mogą zrobić z Iranem?
Dokument nosił tytuł Which Path to Persia? Options for a New American Strategy toward Iran. Jego autorami byli Kenneth M. Pollack, Daniel L. Byman, Martin Indyk, Suzanne Maloney, Michael E. O’Hanlon i Bruce Riedel – analitycy posiadający doświadczenie między innymi w CIA, Radzie Bezpieczeństwa Narodowego, Departamencie Stanu i Pentagonie.
Nie był to tajny plan ani dokument administracji Baracka Obamy. Była to publiczna analiza think tanku przedstawiająca wachlarz możliwych strategii wobec Iranu.
Sam spis treści pokazuje jednak skalę rozważanych możliwości. Dyplomacja, naciski gospodarcze, inwazja, bombardowania, izraelski atak, wspieranie rewolucji, finansowanie rebelii, przewrót wojskowy i wreszcie zaakceptowanie nuklearnego Iranu oraz próba jego powstrzymywania.
Dziewięć różnych dróg. Jeden cel: znalezienie skutecznej amerykańskiej strategii wobec Teheranu.
Iran jako problem strategiczny
Raport powstał w szczególnym momencie. Barack Obama dopiero rozpoczął prezydenturę i zapowiadał zmianę podejścia do Iranu. Waszyngton chciał otworzyć możliwość bezpośrednich rozmów, ale jednocześnie trwał spór dotyczący irańskiego programu nuklearnego.
Autorzy Which Path to Persia? wychodzili z założenia, że dotychczasowa polityka USA nie przyniosła oczekiwanych rezultatów.
Od rewolucji islamskiej w 1979 roku kolejne administracje próbowały różnych metod: presji gospodarczej, izolacji, sankcji, ograniczonej współpracy i gróźb użycia siły.
Iran mimo to rozwijał program nuklearny, wspierał organizacje działające na Bliskim Wschodzie i zwiększał swoje wpływy regionalne.
Autorzy raportu postanowili więc potraktować problem jak zestaw możliwych scenariuszy. Każdy otrzymał własny rozdział, analizę celu, potrzebnych środków, przewidywanego czasu działania oraz potencjalnych korzyści i zagrożeń.
Opcja pierwsza: większe marchewki i większe kije
Pierwsza grupa scenariuszy dotyczyła dyplomacji.
Wariant nazwany Persuasion zakładał przedstawienie Iranowi oferty łączącej korzyści ze współpracy z kosztami dalszego sprzeciwu.
Logika była stosunkowo prosta: Teheran miał otrzymać możliwość poprawy stosunków gospodarczych i politycznych z Zachodem, ale jednocześnie wiedzieć, że odrzucenie porozumienia może oznaczać silniejsze sankcje i większą międzynarodową presję.
Autorzy określali ten model jako połączenie większych zachęt i większych środków nacisku.
Drugi wariant szedł dalej. Engagement zakładał próbę szerszego porozumienia z Iranem i stopniowego zmniejszania wzajemnej wrogości.
Nie chodziło więc jedynie o program nuklearny, ale o możliwość stworzenia nowych relacji między Waszyngtonem i Teheranem.
Opcja druga: inwazja
Kolejna część raportu otrzymała tytuł Disarming Tehran: The Military Options.
Pierwszy scenariusz militarny był zarazem najbardziej radykalny: pełnoskalowa amerykańska inwazja na Iran.
Autorzy analizowali możliwość obalenia władz Islamskiej Republiki przy użyciu sił zbrojnych, ale jednocześnie szczegółowo opisywali skalę problemów związanych z takim przedsięwzięciem.
Iran nie był Irakiem. To znacznie większy kraj, posiadający trudniejszy teren, większą populację oraz rozbudowane możliwości prowadzenia działań asymetrycznych.
Raport wskazywał również na ryzyko destabilizacji całego regionu, problem długotrwałej okupacji i możliwość gwałtownej reakcji międzynarodowej.
Inwazja znalazła się więc w katalogu możliwości, ale była jednocześnie przedstawiana jako opcja niezwykle kosztowna i ryzykowna.
„Opcja Osirak” – uderzenie z powietrza
Znacznie więcej miejsca poświęcono możliwości przeprowadzenia nalotów na irańskie instalacje nuklearne.
Rozdział nazwano The Osiraq Option – w nawiązaniu do izraelskiego ataku na iracki reaktor Osirak w 1981 roku.
Cel nie musiał polegać na całkowitym zniszczeniu irańskiego programu nuklearnego. Bardziej realistycznym rezultatem miało być opóźnienie jego rozwoju.
Problem polegał na tym, że irańska infrastruktura była znacznie bardziej rozproszona i lepiej zabezpieczona niż iracki reaktor zaatakowany prawie trzy dekady wcześniej.
Autorzy analizowali więc nie tylko sam nalot, ale również jego następstwa:
- irański odwet,
- możliwe ataki na amerykańskie siły i interesy w regionie,
- wzrost poparcia dla władz Iranu,
- odbudowę instalacji nuklearnych,
- wpływ operacji na ceny ropy i bezpieczeństwo Zatoki Perskiej.
„Leave it to Bibi” – niech zrobi to Izrael
Jeszcze bardziej charakterystyczny jest kolejny rozdział: Leave it to Bibi.
Autorzy analizowali możliwość, w której Stany Zjednoczone nie przeprowadzają ataku samodzielnie, lecz pozwalają Izraelowi albo zachęcają go do uderzenia na irańskie obiekty nuklearne.
W takim wariancie bezpośrednim wykonawcą operacji byłoby izraelskie lotnictwo.
Raport rozważał nawet sytuację, w której USA mogłyby w pewnym stopniu pomóc Izraelowi, licząc jednocześnie, że polityczne konsekwencje ataku oraz pierwsza fala irańskiego odwetu zostaną skierowane przede wszystkim przeciwko Izraelowi.
Autorzy zaznaczali jednak, że izraelski atak nie rozwiązywałby problemu na stałe. Iran mógłby odbudować instalacje, odpowiedzieć militarnie lub jeszcze mocniej zaangażować się w regionalną rywalizację.
Zmiana reżimu bez inwazji
Trzecia duża część raportu nosiła tytuł, który nie pozostawiał wiele miejsca na interpretację:
Toppling Tehran: Regime Change – obalenie władz w Teheranie.
Autorzy rozpisali trzy osobne drogi prowadzące do zmiany systemu politycznego Iranu.
„Aksamitna rewolucja”
Pierwszym wariantem było wspieranie masowego ruchu społecznego, który mógłby doprowadzić do upadku Islamskiej Republiki.
Rozdział zatytułowano The Velvet Revolution: Supporting a Popular Uprising.
Założenie polegało na wspieraniu środowisk prodemokratycznych i organizacji społecznych, zwiększaniu ich możliwości komunikacyjnych oraz pomaganiu im w organizowaniu oporu wobec władz.
Była to strategia zdecydowanie mniej bezpośrednia niż operacja wojskowa. Jej podstawowym problemem pozostawała jednak nieprzewidywalność.
Stany Zjednoczone mogły wspierać określone środowiska, ale nie mogły po prostu zarządzić pojawienia się masowej rewolucji.
Wspieranie rebelii
Następny wariant był znacznie bardziej agresywny.
Rozdział Inspiring an Insurgency analizował możliwość wspierania irańskich grup opozycyjnych i mniejszości zdolnych do prowadzenia zbrojnej walki z władzami.
Raport rozważał między innymi środowiska kurdyjskie, beludżyjskie i arabskie oraz różne organizacje przeciwników Islamskiej Republiki.
Cel mógł być dwojaki.
Pierwszym było doprowadzenie do obalenia władz w Teheranie. Drugim – bardziej ograniczonym – utrzymywanie reżimu pod presją, zmuszanie go do kierowania zasobów na walkę wewnętrzną i utrudnianie prowadzenia aktywnej polityki regionalnej.
Autorzy zauważali przy tym, że rebelie zwykle potrzebują wielu lat, a nawet dekad, zanim są w stanie obalić istniejącą władzę.
Przewrót wojskowy
Trzeci wariant zmiany reżimu był najbardziej klasyczny: zamach stanu.
Raport wprost przywoływał historyczny precedens z 1953 roku – operację Ajax, podczas której CIA i brytyjski wywiad uczestniczyły w działaniach prowadzących do obalenia premiera Mohammada Mosaddegha.
Autorzy rozważali, jak podobna operacja mogłaby wyglądać we współczesnym Iranie.
Wśród potencjalnych działań wymieniano:
- identyfikowanie oficerów skłonnych wystąpić przeciwko władzom,
- pomoc w bezpiecznej komunikacji między spiskowcami,
- wsparcie finansowe,
- operacje informacyjne i dezinformacyjne,
- zakłócanie komunikacji władz podczas przewrotu.
Jednocześnie raport przyznawał, że przygotowanie przewrotu z zewnątrz byłoby niezwykle trudne. Wymagałoby bardzo dobrej wiedzy o strukturach irańskich sił zbrojnych, służb bezpieczeństwa oraz osobistych relacjach wewnątrz aparatu państwa.
Ostatnia droga: zaakceptować Iran i go powstrzymywać
Po dyplomacji, wojnie i zmianie reżimu pozostawała jeszcze jedna możliwość.
Containment – powstrzymywanie.
Rozdział otrzymał znamienny tytuł Accepting the Unacceptable.
Założenie było następujące: jeżeli USA nie są w stanie przekonać Iranu do zmiany polityki, zniszczyć jego programu nuklearnego albo zmienić władz w Teheranie, mogą nauczyć się funkcjonować z Iranem posiadającym znacznie większe możliwości strategiczne.
W praktyce oznaczałoby to wzmacnianie sojuszników w regionie, odstraszanie Teheranu, budowanie systemów obrony oraz przygotowanie odpowiedzi na ewentualną irańską agresję.
Była to polityka przypominająca w pewnym zakresie strategię stosowaną wcześniej wobec Związku Radzieckiego.
Dziewięć scenariuszy na jednym stole
Najciekawszym elementem Which Path to Persia? nie jest więc pojedynczy rozdział, lecz zestawienie wszystkich możliwości obok siebie.
- perswazja i sankcje,
- szersze porozumienie z Iranem,
- pełnoskalowa inwazja,
- amerykańskie naloty,
- izraelski atak,
- wspieranie masowego powstania,
- wspieranie zbrojnej rebelii,
- pomoc w przeprowadzeniu przewrotu,
- powstrzymywanie Iranu bez zmiany jego władz.
Autorzy nie przedstawiali raportu jako jednej instrukcji do wykonania. Przeciwnie – wprost zaznaczyli, że celem było pokazanie kosztów, wymagań, ryzyka i możliwych korzyści poszczególnych wariantów.
W zakończeniu pojawia się jeszcze jedna możliwość: strategie nie muszą występować osobno.
Można je łączyć i stosować kolejno.
Dyplomacja może rozpocząć proces. Jeżeli zawiedzie, można zwiększyć presję. Jeżeli sankcje nie przyniosą skutku, pozostają warianty militarne, zmiana reżimu albo powstrzymywanie.
I właśnie dlatego raport z 2009 roku pozostaje interesującym dokumentem. Nie dlatego, że był tajnym planem przyszłych wydarzeń, lecz dlatego, że pokazuje pełne spektrum działań rozważanych w waszyngtońskim środowisku strategicznym wobec jednego państwa – od negocjacji przy stole aż po scenariusze obalenia jego władz.
Źródła i materiały
- Kenneth M. Pollack, Daniel L. Byman, Martin Indyk, Suzanne Maloney, Michael E. O’Hanlon, Bruce Riedel, Which Path to Persia? Options for a New American Strategy toward Iran, 2009 – pełny raport Saban Center for Middle East Policy przy Brookings Institution.
Pełny raport PDF – Brookings Institution - Brookings Institution, Which Path to Persia? Options for a New American Strategy Toward Iran – oficjalna strona publikacji wraz z informacjami o autorach i założeniach opracowania.
Brookings Institution - Brookings Institution Press, Which Path to Persia? – opis książkowego wydania raportu, skład autorów i podstawowe informacje bibliograficzne.
Brookings Institution Press - Library of Congress, Which Path to Persia? Options for a New American Strategy toward Iran – katalog publikacji wraz ze szczegółowym spisem treści obejmującym dyplomację, inwazję, naloty, zmianę reżimu i strategię powstrzymywania.
Library of Congress - Saban Center for Middle East Policy, prezentacja Kennetha M. Pollacka z 23 czerwca 2009 roku – skrót wariantów przedstawionych w Which Path to Persia? podczas prezentacji raportu w Brookings Institution.
Prezentacja PDF – Brookings Institution - Brookings Institution, dyskusja Which Path to Persia?, 23 czerwca 2009 roku – wydarzenie z udziałem autorów poświęcone przedstawieniu scenariuszy polityki USA wobec Iranu.
Brookings – zapis wydarzenia
