16 września 1975 roku przed komisją Senatu USA stanął dyrektor CIA William Colby. Na stole pojawiła się broń strzelająca niewielkimi strzałkami. Senatorowie usłyszeli również o przechowywanych przez CIA zapasach toksyny skorupiakowej i jadu kobry.
Materiały powinny zostać wcześniej zniszczone. W 1970 roku prezydent Richard Nixon nakazał likwidację amerykańskich zapasów biologicznych środków bojowych. Część substancji jednak zachowano.
Zdjęcia senatorów oglądających nietypową broń obiegły media.
Był to tylko najbardziej widowiskowy fragment znacznie większego śledztwa.
Church Committee zaczęła odkrywać działania CIA, FBI, NSA i innych instytucji, o których większość Amerykanów nie miała wcześniej pojęcia.
Wszystko zaczęło się po Watergate
Początek lat 70. był dla amerykańskich instytucji bezpieczeństwa wyjątkowo trudnym okresem.
Wojna w Wietnamie podważyła zaufanie do władz. Afera Watergate doprowadziła w sierpniu 1974 roku do rezygnacji prezydenta Richarda Nixona.
W trakcie śledztwa dotyczącego Watergate pojawiły się również informacje o wykorzystywaniu instytucji wywiadowczych i bezpieczeństwa do działań wewnątrz kraju.
Potem nastąpił kolejny cios.
22 grudnia 1974 roku „The New York Times” opublikował artykuł Seymoura Hersha opisujący rozległą operację CIA skierowaną przeciwko amerykańskiemu ruchowi antywojennemu.
Sprawa była szczególnie poważna, ponieważ CIA została utworzona przede wszystkim jako służba wywiadu zagranicznego.
Informacje Hersha nie pojawiły się jednak znikąd.
Family Jewels – wewnętrzna lista problemów CIA
Jeszcze w 1973 roku ówczesny dyrektor CIA James Schlesinger nakazał pracownikom Agencji zgłaszać działania, które mogły naruszać jej statut albo powodować poważne problemy prawne i polityczne.
Powstała wielusetstronicowa kompilacja dokumentów, która zaczęła funkcjonować pod nazwą:
„Family Jewels” – rodzinne klejnoty.
Nie chodziło oczywiście o rzeczy, którymi Agencja chciała się chwalić.
Materiały obejmowały informacje dotyczące między innymi:
- inwigilacji obywateli amerykańskich,
- otwierania korespondencji,
- obserwacji dziennikarzy podejrzewanych o kontakty ze źródłami przecieków,
- eksperymentów z narkotykami na osobach nieświadomych,
- operacji przeciwko ruchowi antywojennemu,
- udziału CIA w planach zamachów na zagranicznych przywódców.
Gdy materiały trafiły do śledczych Senatu, stały się dla nich swoistą mapą prowadzącą do kolejnych programów.
Senat tworzy specjalną komisję
27 stycznia 1975 roku Senat stosunkiem głosów 82 do 4 powołał specjalną komisję do zbadania działalności amerykańskich służb wywiadowczych.
Jej oficjalna nazwa była długa:
Senate Select Committee to Study Governmental Operations with Respect to Intelligence Activities.
Do historii przeszła jako Church Committee – od nazwiska przewodniczącego, demokratycznego senatora Franka Churcha z Idaho.
Wiceprzewodniczącym został republikanin John Tower.
Komisja miała zbadać, czy instytucje federalne prowadziły działania nielegalne, niewłaściwe lub nieetyczne.
Zakres był ogromny.
Nie chodziło już wyłącznie o CIA.
Pod lupę trafiły między innymi:
- CIA,
- FBI,
- NSA,
- Internal Revenue Service,
- wywiad wojskowy,
- działania prowadzone bezpośrednio z polecenia Białego Domu.
110 tysięcy dokumentów
Skala śledztwa była wyjątkowa.
Według danych Senatu komisja odbyła 126 pełnych posiedzeń oraz 40 przesłuchań podkomisji.
Przesłuchano około 800 świadków.
Śledczy przejrzeli około 110 tysięcy dokumentów.
W szczytowym momencie przy komisji pracowało około 150 osób.
Większość przesłuchań odbywała się za zamkniętymi drzwiami, ponieważ dotyczyły tajnych operacji, źródeł i metod działania służb.
Jesienią 1975 roku część materiałów zaczęła jednak trafiać na publiczne posiedzenia transmitowane przez telewizję.
Amerykanie mogli po raz pierwszy zobaczyć, jak senatorowie pytają wysokich rangą przedstawicieli służb o operacje prowadzone przez dziesięciolecia poza świadomością opinii publicznej.
COINTELPRO – FBI nie tylko obserwowało
Jednym z najważniejszych tematów był program FBI o nazwie COINTELPRO – Counter Intelligence Program.
Program rozpoczęto w 1956 roku. Początkowo był skierowany przeciwko Komunistycznej Partii USA.
Z czasem lista celów rosła.
Objęła między innymi:
- Socialist Workers Party,
- Ku Klux Klan,
- Black Panther Party,
- organizacje ruchu praw obywatelskich,
- środowiska antywojenne,
- konkretnych działaczy politycznych i społecznych.
Problem polegał na tym, że FBI nie ograniczało się do zbierania informacji.
Stosowano działania mające dezorganizować, skłócać i kompromitować obserwowane środowiska.
Agenci przenikali do organizacji, wykorzystywano informatorów, przekazywano materiały mediom i podejmowano próby zaostrzania konfliktów pomiędzy poszczególnymi grupami.
Sam FBI po latach przyznał, że w części przypadków działania prowadzono mimo braku dowodów na nielegalną działalność obserwowanych osób.
Martin Luther King Jr.
Jednym z najbardziej znanych przykładów była działalność FBI wymierzona w Martina Luthera Kinga Jr.
Biuro prowadziło wobec niego inwigilację, gromadziło materiały dotyczące jego życia prywatnego i próbowało podważać jego reputację.
Informacje przekazywano między innymi przedstawicielom administracji i wybranym mediom.
W dokumentach COINTELPRO King został z czasem wymieniony jako jeden z ludzi, których FBI chciało „zneutralizować” jako potencjalnych przywódców radykalizującego się ruchu społecznego.
Senackie dochodzenie pokazało coś więcej niż sam przypadek Kinga.
Służba powołana do zbierania informacji i ścigania przestępstw zaczęła próbować wpływać na układ sił wewnątrz legalnie działających ruchów politycznych i społecznych.
CIA i Operation CHAOS
Podobny problem odkryto w CIA.
Pod koniec lat 60. Agencja prowadziła program znany jako Operation CHAOS.
Jego oficjalnym uzasadnieniem było ustalenie, czy amerykański ruch antywojenny i organizacje radykalne są kontrolowane lub finansowane przez obce państwa.
W praktyce CIA zaczęła gromadzić duże ilości informacji o obywatelach Stanów Zjednoczonych i organizacjach działających wewnątrz kraju.
Program rozwijał się do tego stopnia, że powstała specjalnie wydzielona jednostka, której dokumenty i komunikacja były chronione nawet przed znaczną częścią pozostałych pracowników Agencji.
Church Committee badała również inne działania CIA na terenie USA – między innymi otwieranie korespondencji, obserwację dziennikarzy i eksperymenty prowadzone na nieświadomych uczestnikach.
NSA – SHAMROCK i MINARET
Jeszcze bardziej interesujący był przypadek National Security Agency.
W 1975 roku NSA była instytucją wyjątkowo tajną. Nie miała wcześniej relacji z Kongresem przypominającej późniejszy stały system kontroli parlamentarnej.
Śledczy natrafili na dwa programy:
SHAMROCK oraz MINARET.
W ramach SHAMROCK amerykańskie służby przez lata uzyskiwały dostęp do międzynarodowego ruchu telegraficznego przekazywanego przez największe firmy telekomunikacyjne.
Ogromny strumień komunikacji mógł być następnie przeszukiwany pod kątem interesujących wywiad nazwisk, organizacji i tematów.
MINARET wykorzystywał natomiast specjalne listy obserwacyjne.
Na listach znajdowali się między innymi obywatele USA związani z ruchem antywojennym.
Materiały pozyskiwane przez NSA mogły być następnie przekazywane innym instytucjom federalnym.
Nie istniał wtedy system sądowej kontroli wywiadowczej, który kilka lat później powstał wraz z ustawą FISA.
Church Committee bada plany zamachów
Najbardziej wybuchową częścią śledztwa były jednak zagraniczne operacje CIA.
Komisja przygotowała osobny raport dotyczący planów zamachów na zagranicznych przywódców.
Tu warto zachować bardzo precyzyjne rozróżnienie.
Komisja stwierdziła, że przedstawiciele rządu USA inicjowali i uczestniczyli w planach zabicia Fidela Castro oraz Patrice’a Lumumby.
W przypadku Castro działania trwały przez kilka lat.
Rozważano między innymi trucizny, współpracę ze środowiskiem przestępczym oraz przekazywanie środków osobom mającym dostęp do kubańskiego przywódcy.
W przypadku Lumumby do Konga wysłano nawet truciznę przeznaczoną do potencjalnego wykorzystania w operacji.
Jednocześnie komisja ustaliła, że:
żaden zagraniczny przywódca nie został zabity w wyniku planu zamachu zainicjowanego przez urzędników amerykańskich.
To nie oznaczało braku innych powiązań.
Raport opisywał również przypadki, w których amerykańscy przedstawiciele wiedzieli o spiskach lub wspierali działania prowadzące do przewrotów, podczas których zginęli między innymi Rafael Trujillo, Ngo Dinh Diem i René Schneider.
Komisja nie znalazła jednak podstaw do stwierdzenia, że CIA bezpośrednio dokonała tych zabójstw.
Problem był również na górze
Jednym z najciekawszych wniosków raportu dotyczącego zamachów był problem odpowiedzialności.
Komisja nie znalazła prostego schematu, w którym prezydent wydaje pisemny rozkaz zabicia konkretnego człowieka, a CIA go wykonuje.
Obraz był bardziej niepokojący.
W części przypadków podwładni nie informowali przełożonych dokładnie o tym, co robią.
Z drugiej strony najwyżsi urzędnicy zatwierdzali agresywne tajne operacje, nie określając jasno granic dopuszczalnych działań.
Powstawał system, w którym można było później powiedzieć:
„nikt nie wydał takiego rozkazu”.
Jednocześnie ludzie realizujący operację mogli uznać, że działają zgodnie z oczekiwaniami swoich przełożonych.
To nie była historia jednej administracji
Church Committee nie przedstawiła odkrytych nadużyć jako historii jednej partii politycznej.
To jeden z najważniejszych elementów jej raportu.
Komisja ustaliła, że problemy z działalnością wywiadowczą narastały przez kolejne administracje – od czasów Franklina D. Roosevelta aż do początku lat 70.
Zmieniały się partie, prezydenci i dyrektorzy służb.
Mechanizm pozostawał.
Kolejne kryzysy – II wojna światowa, zimna wojna, komunizm, wojna w Wietnamie, zamieszki społeczne i działalność radykalnych organizacji – uzasadniały rozszerzanie możliwości państwa.
Uprawnienia przyznawane w jednym kryzysie pozostawały jednak dostępne również wtedy, gdy sytuacja się zmieniała.
Nie wszyscy chcieli publicznego śledztwa
Prace komisji od początku budziły sprzeciw części polityków i przedstawicieli służb.
Argument był poważny: ujawnianie metod działania wywiadu może pomóc przeciwnikom Stanów Zjednoczonych, zniszczyć źródła informacji i utrudnić przyszłe operacje.
Spór szczególnie wyraźnie pojawił się przy NSA.
Część członków komisji sprzeciwiała się publicznym przesłuchaniom dotyczącym najbardziej tajnych programów Agencji.
Sam dyrektor NSA Lew Allen ostrzegał, że otwarte posiedzenia mogą przynieść szkody bezpieczeństwu państwa.
Frank Church uważał natomiast, że bez pokazania konkretnych przykładów Kongres nie będzie w stanie stworzyć skutecznych zabezpieczeń przed ponownym wystąpieniem nadużyć.
Ten spór nie został właściwie rozwiązany do dziś.
Jak demokratyczne państwo ma kontrolować instytucję, której skuteczność w dużej mierze zależy od tajemnicy?
126 posiedzeń później
29 kwietnia 1976 roku komisja zakończyła główną część swojej pracy.
Raport końcowy obejmował sześć obszernych ksiąg oraz dodatkowe materiały i przesłuchania.
Komisja przedstawiła 96 rekomendacji dotyczących prawa, organizacji służb i kontroli ich działalności.
Jedno z podstawowych ustaleń brzmiało, że instytucje wywiadowcze naruszały prawa konstytucyjne obywateli przede wszystkim dlatego, że klasyczne mechanizmy kontroli władzy nie były skutecznie stosowane wobec tajnych służb.
Powstaje stała kontrola Kongresu
Zmiany zaczęły zachodzić jeszcze przed publikacją końcowego raportu.
19 maja 1976 roku Senat powołał Senate Select Committee on Intelligence.
Od tego momentu działalność amerykańskiego wywiadu miała być przedmiotem stałego nadzoru specjalnej komisji parlamentarnej.
Nie oznaczało to publicznego ujawniania operacji.
Przeciwnie – znaczna część kontroli nadal odbywała się w trybie tajnym.
Zmieniła się jednak podstawowa zasada:
służby nie miały być kontrolowane wyłącznie przez ludzi znajdujących się wewnątrz władzy wykonawczej.
Zakaz zabójstw politycznych
Jeszcze wcześniej, 18 lutego 1976 roku, prezydent Gerald Ford podpisał Executive Order 11905.
Dokument wprowadzał szereg nowych zasad dotyczących działalności wywiadowczej oraz tworzył Intelligence Oversight Board.
Znalazł się w nim także jednoznaczny zakaz angażowania pracowników rządu USA w zabójstwa polityczne.
Była to bezpośrednia odpowiedź na atmosferę wywołaną ujawnieniem wcześniejszych operacji.
FISA – podsłuch potrzebuje procedury
Jednym z najważniejszych następstw epoki Church Committee była również ustawa Foreign Intelligence Surveillance Act z 1978 roku.
Powstał specjalny Foreign Intelligence Surveillance Court.
W przypadku określonych działań związanych z elektroniczną inwigilacją prowadzoną w USA dla celów wywiadu zagranicznego władza wykonawcza musiała odtąd korzystać z procedury sądowej przewidzianej w FISA.
Była to fundamentalna zmiana wobec modelu, w którym część programów wywiadowczych przez lata funkcjonowała bez podobnej zewnętrznej kontroli.
Czy komisja osłabiła amerykański wywiad?
Przeciwnicy śledztwa argumentowali, że seria ujawnień osłabiła służby w momencie, gdy Stany Zjednoczone nadal znajdowały się w konfrontacji ze Związkiem Radzieckim.
Sama CIA opisuje ten okres jako swój „Time of Troubles”.
Morale Agencji spadło. Relacje z Kongresem uległy zmianie. Część funkcjonariuszy uważała, że politycy ujawniają publicznie działalność, której charakter z definicji wymaga tajności.
Jednocześnie nawet późniejsze materiały CIA przyznają, że efektem dochodzeń były trwałe zmiany w sposobie nadzorowania amerykańskiej wspólnoty wywiadowczej.
Sam Frank Church nie postulował likwidacji CIA czy NSA.
Problemem nie było dla niego istnienie wywiadu.
Problemem był wywiad działający bez wystarczających mechanizmów odpowiedzialności.
Dokumenty zostały
Church Committee działała tylko kilkanaście miesięcy.
Programy, które odkryła, wystarczą jednak na osobną historię amerykańskich służb:
- COINTELPRO – działania FBI wobec organizacji politycznych i społecznych,
- Operation CHAOS – działalność CIA wobec amerykańskiego ruchu antywojennego,
- SHAMROCK – dostęp NSA do międzynarodowej komunikacji telegraficznej,
- MINARET – listy obserwacyjne i przechwytywanie komunikacji,
- Family Jewels – wewnętrzny katalog kontrowersyjnych działań CIA,
- programy otwierania poczty,
- eksperymenty z substancjami psychoaktywnymi,
- plany zamachów na zagranicznych przywódców.
Najciekawsze jest to, że większość tych historii nie została odkryta przez obcy wywiad.
Ostatecznie wyciągnęły je na światło dzienne amerykańskie media, dokumenty samych służb i komisja amerykańskiego Senatu.
Źródła i materiały
- U.S. Senate Historical Office – Church Committee – oficjalna historia komisji: jej powołanie, zakres śledztwa, liczba przesłuchań, świadków i dokumentów oraz główne ustalenia.
United States Senate – historia Church Committee - Senate Select Committee on Intelligence – archiwum Church Committee – raporty końcowe, raporty tymczasowe oraz materiały z przesłuchań komisji z lat 1975–1976.
U.S. Senate – raporty i przesłuchania Church Committee - Church Committee, „Alleged Assassination Plots Involving Foreign Leaders” – raport z 1975 roku dotyczący planów zamachów na Fidela Castro, Patrice’a Lumumbę oraz działań związanych z Trujillo, Diemem i René Schneiderem.
U.S. Senate – raport o planach zamachów PDF - Federal Bureau of Investigation – historia COINTELPRO – oficjalne materiały FBI dotyczące programu kontrwywiadowczego oraz działań prowadzonych przeciwko organizacjom politycznym i społecznym.
FBI – COINTELPRO i działalność FBI w tym okresie - National Security Agency, „American Cryptology during the Cold War, Book III: Retrenchment and Reform” – odtajniona historia NSA opisująca między innymi SHAMROCK, MINARET, listy obserwacyjne oraz reakcję Agencji na śledztwa Kongresu.
NSA – odtajnione opracowanie PDF - CIA – „DCIs Colby and Helms: Reflections on the CIA’s Time of Troubles” – materiały CIA dotyczące okresu śledztw kongresowych, Family Jewels oraz relacji Williama Colby’ego i Richarda Helmsa.
CIA – Family Jewels i „Time of Troubles” - Executive Order 11905, 18 lutego 1976 – zarządzenie prezydenta Geralda Forda reformujące zasady działania amerykańskich służb, tworzące Intelligence Oversight Board i wprowadzające zakaz politycznych zabójstw.
The American Presidency Project – Executive Order 11905 - Senate Resolution 400, 1976 – rezolucja ustanawiająca Senate Select Committee on Intelligence jako stały organ nadzoru nad amerykańską wspólnotą wywiadowczą.
U.S. Senate – S. Res. 400 - Foreign Intelligence Surveillance Act of 1978, Public Law 95-511 – ustawa tworząca ramy prawne elektronicznej inwigilacji prowadzonej na potrzeby wywiadu zagranicznego oraz system Foreign Intelligence Surveillance Court.
GovInfo – oryginalny tekst FISA z 1978 roku