Gdyby 11 listopada 1918 roku zapytać mieszkańca Warszawy, czy właśnie tego dnia Polska odzyskała niepodległość, odpowiedź wcale nie musiałaby być oczywista.
Polskie instytucje powstawały już wcześniej. W Krakowie przejmowano władzę z rąk Austriaków. W Lublinie działał własny rząd. Rada Regencyjna kilka tygodni wcześniej zapowiedziała utworzenie niepodległego państwa. Józef Piłsudski przyjechał do Warszawy 10 listopada, a pełnię zwierzchniej władzy otrzymał dopiero kilka dni później.
Mimo to właśnie 11 listopada stał się datą, którą dziś kojarzymy z odzyskaniem niepodległości.
Dlaczego?
Nie było jednego dnia odzyskania niepodległości
Jesienią 1918 roku wydarzenia następowały po sobie bardzo szybko.
Niemcy i Austro-Węgry przegrywały wojnę. Monarchia Habsburgów rozpadała się na oczach Europy. W Niemczech wybuchła rewolucja, cesarz Wilhelm II abdykował, a niemiecka armia znajdowała się w stanie coraz większego chaosu.
Na ziemiach polskich równolegle powstawały różne ośrodki władzy.
Nie było jednego momentu, w którym ktoś podpisał dokument i od tej sekundy można było powiedzieć: „Polska istnieje”.
Był to proces.
7 października – Rada Regencyjna ogłasza program niepodległego państwa
Jedną z dat, które mogłyby konkurować z 11 listopada, jest 7 października 1918 roku.
Tego dnia Rada Regencyjna wydała odezwę „Do Narodu Polskiego”.
Dokument powoływał się na zasady pokojowe prezydenta USA Woodrowa Wilsona i mówił o utworzeniu niepodległego państwa polskiego obejmującego ziemie polskie, posiadającego dostęp do morza oraz polityczną i gospodarczą niezależność.
Rada zapowiadała również powołanie rządu oraz przygotowanie wyborów do polskiego Sejmu.
Nie był to jeszcze moment pełnego przejęcia suwerenności. Rada Regencyjna funkcjonowała w systemie utworzonym wcześniej przez okupacyjne władze niemieckie i austro-węgierskie, a na ziemiach polskich nadal znajdowały się obce wojska.
Znaczenie odezwy było jednak duże.
Na ponad miesiąc przed 11 listopada polski organ władzy oficjalnie mówił już o niepodległym państwie.
Kraków przejmuje władzę wcześniej niż Warszawa
Pod koniec października wydarzenia zaczęły przyspieszać.
28 października 1918 roku w Krakowie powstała Polska Komisja Likwidacyjna. Kilka dni później Polacy zaczęli przejmować kontrolę nad miastem i administracją od rozpadających się władz austro-węgierskich.
31 października Kraków znajdował się już faktycznie w polskich rękach.
Podobne procesy zachodziły w innych miejscowościach Galicji.
Z punktu widzenia mieszkańca Krakowa niepodległość nie musiała więc zaczynać się 11 listopada.
7 listopada – rząd Daszyńskiego w Lublinie
Kolejna możliwa data to 7 listopada 1918 roku.
W nocy z 6 na 7 listopada w Lublinie powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z Ignacym Daszyńskim na czele.
Rząd ogłosił własny manifest i przedstawił program nowego państwa.
Zapowiadał między innymi demokratyczne wybory, powszechne prawa wyborcze, ośmiogodzinny dzień pracy oraz szerokie reformy społeczne.
Był to kolejny ośrodek władzy działający już jako władza polskiego państwa.
Problem polegał na tym, że ani rząd lubelski, ani Rada Regencyjna nie posiadały poparcia całego spektrum politycznego.
Polska potrzebowała ośrodka, wokół którego można byłoby skupić różne środowiska oraz powstające siły zbrojne.
10 listopada – Piłsudski wraca z Magdeburga
W niedzielę 10 listopada 1918 roku do Warszawy przyjechał Józef Piłsudski.
Niemcy zwolnili go z więzienia w Magdeburgu, gdzie przebywał od 1917 roku.
Na warszawskim dworcu powitał go między innymi książę Zdzisław Lubomirski, członek Rady Regencyjnej.
Powrót Piłsudskiego zasadniczo zmieniał sytuację.
Był człowiekiem posiadającym ogromny autorytet w środowiskach niepodległościowych i wojskowych, ale jednocześnie nie był bezpośrednio utożsamiany z administracją okupacyjną.
Tego samego dnia na ulicach Warszawy trwało już rozbrajanie niemieckich żołnierzy.
Okupacyjna struktura władzy rozpadała się praktycznie z godziny na godzinę.
Co właściwie wydarzyło się 11 listopada?
11 listopada 1918 roku Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu władzę wojskową oraz naczelne dowództwo nad podległymi jej wojskami polskimi.
Nie przekazała mu jednak tego dnia całej władzy państwowej.
To ważne rozróżnienie.
11 listopada Piłsudski stał się przede wszystkim zwierzchnikiem powstającej polskiej siły zbrojnej.
Jednocześnie trwało rozbrajanie Niemców w Warszawie, przejmowanie urzędów, dworców, magazynów i innych strategicznych obiektów.
Obca okupacja realnie się kończyła.
Ale tego samego dnia wydarzyło się coś jeszcze.
W Compiègne kończy się Wielka Wojna
11 listopada 1918 roku we Francji podpisano zawieszenie broni pomiędzy Niemcami a państwami Ententy.
Walki na froncie zachodnim miały zostać przerwane o godzinie jedenastej.
Po ponad czterech latach kończyła się I wojna światowa.
Dla sprawy polskiej miało to ogromne znaczenie.
Trzy mocarstwa, które pod koniec XVIII wieku dokonały rozbiorów Rzeczypospolitej, znalazły się po wojnie w całkowicie nowej sytuacji.
Imperium Rosyjskie upadło w wyniku rewolucji. Austro-Węgry się rozpadły. Niemcy przegrały wojnę i pogrążyły się w rewolucji.
Układ polityczny, który przez dziesięciolecia uniemożliwiał odbudowę Polski, właśnie przestawał istnieć.
Dlatego 11 listopada łączył wydarzenie polskie z wydarzeniem europejskim.
W Warszawie Piłsudski przejmował dowództwo nad wojskiem. W Compiègne kończyła się wojna, która zniszczyła dawny porządek Europy.
Pełnia władzy dopiero 14 listopada
Jeżeli za kryterium odzyskania niepodległości przyjąć skupienie najwyższej władzy państwowej w polskich rękach, równie ważny jest 14 listopada 1918 roku.
Tego dnia Rada Regencyjna rozwiązała się i przekazała swoje obowiązki oraz odpowiedzialność Józefowi Piłsudskiemu.
Piłsudski posiadał już więc nie tylko dowództwo wojskowe, ale stał się centralnym ośrodkiem władzy politycznej.
Rząd Ignacego Daszyńskiego podporządkował się nowej sytuacji.
Rozpoczęły się negocjacje dotyczące powołania rządu posiadającego szersze poparcie polityczne.
18 listopada powstał gabinet Jędrzeja Moraczewskiego.
A może 22 listopada?
Jeszcze inną ważną datą jest 22 listopada 1918 roku.
Wtedy wydano dekret o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej.
Piłsudski objął funkcję Tymczasowego Naczelnika Państwa, którą miał sprawować do czasu zebrania się Sejmu Ustawodawczego.
Powstawała już regularna struktura państwowa.
28 listopada zarządzono wybory parlamentarne, które odbyły się w styczniu 1919 roku.
Możemy więc wskazać co najmniej kilka dat:
- 7 października – odezwa Rady Regencyjnej o niepodległym państwie,
- 31 października – przejęcie władzy w Krakowie,
- 7 listopada – powstanie rządu Daszyńskiego w Lublinie,
- 10 listopada – powrót Piłsudskiego do Warszawy,
- 11 listopada – przejęcie przez niego naczelnego dowództwa i koniec wojny na Zachodzie,
- 14 listopada – rozwiązanie Rady Regencyjnej i przekazanie Piłsudskiemu zwierzchniej władzy,
- 22 listopada – ustanowienie Tymczasowego Naczelnika Państwa.
I nawet wtedy historia się nie kończyła.
Państwo istniało, ale jego granic jeszcze nie było
Polska z listopada 1918 roku nie miała jeszcze granic, które znamy z map II Rzeczypospolitej.
27 grudnia 1918 roku wybuchło Powstanie Wielkopolskie.
Walki o Lwów trwały już od początku listopada. Później przyszły konflikty o Śląsk, spór o Śląsk Cieszyński, walki o Wilno i wojna polsko-bolszewicka.
Proces kształtowania granic trwał jeszcze przez kilka lat.
Dlatego 11 listopada nie oznaczał, że o północy z 10 na 11 listopada pojawiło się kompletne, ustabilizowane państwo polskie.
Oznaczał raczej moment, w którym kilka procesów spotkało się w jednym punkcie.
11 listopada nie był od początku oficjalnym świętem
Tu pojawia się kolejna rzecz, która często ginie w szkolnym skrócie.
W 1918 roku nikt nie ustanowił 11 listopada Świętem Niepodległości.
Data stopniowo zdobywała znaczenie.
W kolejnych latach organizowano tego dnia uroczystości wojskowe i państwowe, ale przez długi czas nie istniała ustawa ustanawiająca 11 listopada oficjalnym świętem narodowym.
Po przewrocie majowym z 1926 roku znaczenie tej rocznicy rosło. Była coraz silniej związana z Józefem Piłsudskim oraz obozem politycznym, który sprawował władzę.
11 listopada łączył bowiem dwie niezwykle wygodne symbolicznie historie.
Koniec Wielkiej Wojny oraz przejęcie przez Piłsudskiego dowództwa nad polskim wojskiem.
Dopiero 1937 rok
Oficjalnym Świętem Niepodległości 11 listopada został dopiero 23 kwietnia 1937 roku.
Sejm uchwalił wtedy specjalną ustawę.
Ustawodawca określił 11 listopada jako rocznicę odzyskania przez naród polski niepodległego bytu państwowego i wyraźnie połączył tę datę z postacią Józefa Piłsudskiego.
Dzień został również ustanowiony dniem wolnym od pracy.
Oznacza to ciekawy paradoks.
W II Rzeczypospolitej 11 listopada był ustawowym Świętem Niepodległości tylko przez dwa lata – w 1937 i 1938 roku.
We wrześniu 1939 roku rozpoczęła się II wojna światowa.
Święto znika z kalendarza
Pod okupacją niemiecką i sowiecką oficjalne obchodzenie 11 listopada było niemożliwe.
Rocznicę przypominano jednak w działalności konspiracyjnej.
Po zakończeniu wojny nowa władza nie przywróciła przedwojennego Święta Niepodległości.
W 1945 roku ustanowiono nowe Narodowe Święto Odrodzenia Polski obchodzone 22 lipca – w rocznicę ogłoszenia Manifestu PKWN.
11 listopada przestał być państwowym świętem.
Nie zniknął jednak z pamięci społecznej.
Szczególnie od końca lat 70. środowiska opozycyjne organizowały niezależne msze, marsze i demonstracje związane z rocznicą odzyskania niepodległości.
Władze PRL obserwowały te uroczystości, a część uczestników była zatrzymywana i represjonowana.
11 listopada wraca w 1989 roku
Historia zatoczyła koło 15 lutego 1989 roku.
W trakcie trwających już obrad Okrągłego Stołu Sejm PRL uchwalił ustawę przywracającą 11 listopada jako święto państwowe.
Otrzymało ono nazwę:
Narodowe Święto Niepodległości.
Ustawa mówiła już nie tylko o samym odzyskaniu państwowości, ale również o upamiętnieniu walk kolejnych pokoleń Polaków o wolność i niepodległość.
Dlaczego więc właśnie 11 listopada?
Nie dlatego, że tego dnia wydarzyło się jedno zdarzenie, które można uznać za bezdyskusyjny akt narodzin państwa.
11 listopada okazał się datą wyjątkowo silną symbolicznie.
Tego dnia:
- kończyła się I wojna światowa,
- załamywał się dawny europejski układ polityczny,
- niemiecka okupacja Warszawy faktycznie dobiegała końca,
- Józef Piłsudski przejmował naczelne dowództwo nad polskim wojskiem,
- różne ośrodki polskiej władzy zaczynały skupiać się wokół jednego centrum.
Później pamięć o tych wydarzeniach została uporządkowana przez politykę państwa i tradycję II Rzeczypospolitej.
Dlatego dzisiejszy 11 listopada należy rozumieć nie jako dokładną „datę urodzenia” Polski, ale jako symbol całego procesu odzyskiwania państwa.
Procesu, w którym byli Piłsudski i legioniści, ale również Dmowski i Komitet Narodowy Polski, Paderewski, Daszyński, Witos, Korfanty, żołnierze różnych formacji, powstańcy wielkopolscy i śląscy, działacze polityczni, dyplomaci oraz tysiące ludzi przejmujących w listopadzie 1918 roku urzędy, dworce i miasta.
11 listopada wygrał jako symbol. Historia odzyskania niepodległości była znacznie większa niż jeden dzień.
Źródła i materiały
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1937 r. o Święcie Niepodległości – akt prawny ustanawiający 11 listopada oficjalnym Świętem Niepodległości oraz dniem wolnym od pracy.
Sejm RP – tekst ustawy - Odezwa Rady Regencyjnej „Do Narodu Polskiego” z 7 października 1918 r. – dokument zapowiadający utworzenie niepodległego państwa polskiego.
Archiwum Państwowe w Łodzi - Rada Regencyjna – przekazanie władzy Józefowi Piłsudskiemu – opracowanie dotyczące powrotu Piłsudskiego do Warszawy, wydarzeń 11 listopada oraz rozwiązania Rady Regencyjnej 14 listopada.
Niepodległa / dzieje.pl - Afisz „Rada Regencyjna do Narodu Polskiego!” z 11 listopada 1918 r. – zachowany dokument dotyczący przekazania Piłsudskiemu władzy wojskowej i naczelnego dowództwa.
Archiwa Państwowe – Pamięć Polski - Instytut Pamięci Narodowej, „Narodowe Święto Niepodległości – 11 listopada” – historia kształtowania się święta, jego ustanowienia w 1937 roku, likwidacji po wojnie i przywrócenia w 1989 roku.
Instytut Pamięci Narodowej - IPN – 11 listopada 1918 – kalendarium wydarzeń w Polsce i Europie, w tym przekazanie władzy Piłsudskiemu i zawieszenie broni w Compiègne.
Instytut Pamięci Narodowej - Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej – historia utworzenia rządu Ignacego Daszyńskiego w Lublinie w nocy z 6 na 7 listopada 1918 r.
dzieje.pl - Ustawa z dnia 22 lipca 1945 r. o ustanowieniu Narodowego Święta Odrodzenia Polski – akt ustanawiający nowe święto państwowe obchodzone 22 lipca.
Sejm RP - Ustawa z dnia 15 lutego 1989 r. o ustanowieniu Narodowego Święta Niepodległości – akt przywracający 11 listopada do kalendarza świąt państwowych.
Sejm RP – tekst ustawy
