Pandora Papers – mapa ukrytego bogactwa świata

224

Po Panama Papers i Paradise Papers mogło się wydawać, że świat offshore został już dobrze opisany.

Wiadomo było, jak działają spółki-wydmuszki, nominalni dyrektorzy, fundacje prywatne i kancelarie projektujące wielowarstwowe struktury własności. Wiadomo było również, że z tych narzędzi korzystają zarówno osoby unikające publicznej widoczności, jak i międzynarodowe korporacje szukające podatkowej przewagi.

Pandora Papers, opublikowane w październiku 2021 roku, pokazały jednak, że to nadal nie jest pełny obraz.

Ten wyciek nie był tylko kolejnym zbiorem dokumentów o rajach podatkowych. Był największą jak dotąd próbą zmapowania prywatnego bogactwa ukrywanego przez ludzi z samego szczytu światowej hierarchii:

• prezydentów i premierów,
• monarchów,
• ministrów i wysokich urzędników,
• oligarchów i miliarderów,
• celebrytów, biznesmenów i osób powiązanych z władzą.

Dokumenty ujawniły nie tylko spółki zarejestrowane na wyspach karaibskich. Pokazały również:

• luksusowe nieruchomości kupowane przez offshore,
• prywatne majątki chowane w trustach,
• nowe centra finansowej tajemnicy w samych Stanach Zjednoczonych,
• powiązania między polityczną władzą a ukrytym kapitałem.

W tym sensie Pandora Papers były bardziej globalne niż poprzednie wycieki. Nie skupiały się na jednej kancelarii ani na jednym dominującym modelu działania. Pokazywały cały ekosystem usługodawców, jurysdykcji i instrumentów pozwalających wyprowadzać bogactwo poza zwykłą widzialność opinii publicznej.

To właśnie czyni je naturalnym zamknięciem serii.

Panama pokazała mechanizm. Paradise pokazało jego elitarną wersję. Pandora pokazała skalę i geografię ukrytego bogactwa.

Największy przeciek offshore w historii

Pandora Papers zostały opublikowane 3 października 2021 roku przez International Consortium of Investigative Journalists oraz ponad 150 partnerów medialnych z całego świata.

Śledztwo oparto na:

• 11,9 miliona dokumentów,
• 2,94 terabajta danych,
• plikach pochodzących z 14 firm świadczących usługi offshore,
• materiałach obejmujących dekady działalności międzynarodowego przemysłu finansowej tajemnicy.

Był to przeciek większy pod względem objętości danych niż Panama Papers i Paradise Papers.

Dokumenty pochodziły z firm działających m.in. w:

• Panamie,
• Belize,
• Cyprze,
• Szwajcarii,
• Zjednoczonych Emiratach Arabskich,
• Hongkongu,
• na Seszelach,
• na Brytyjskich Wyspach Dziewiczych.

W przeciwieństwie do Panama Papers, które skupiały się na jednej kancelarii — Mossack Fonseca — Pandora Papers odsłoniły działalność całej grupy podmiotów pomagających zakładać i obsługiwać struktury offshore.

To zwiększało skalę obrazu. Nie chodziło już o pytanie:

„jak działała jedna firma?”

Lecz:

„jak wygląda światowa infrastruktura ukrywania prywatnego bogactwa?”

Polityczna siła tego wycieku

Najmocniejszy wymiar Pandora Papers był polityczny.

ICIJ ustaliło, że dokumenty wiązały się z ponad 330 politykami i urzędnikami publicznymi z ponad 90 państw i terytoriów. Wśród osób objętych ustaleniami było także 35 obecnych lub byłych przywódców państw.

To nie oznacza, że każda wskazana osoba złamała prawo.

Niektóre struktury offshore mogły być zgodne z obowiązującymi przepisami. W części przypadków ujawnienia dotyczyły transakcji sprzed objęcia funkcji publicznej albo majątku, którego pochodzenie nie zostało zakwestionowane przez dziennikarzy.

A jednak sam fakt, że tak wielu ludzi pełniących władzę publiczną korzystało z instrumentów pozwalających zaciemniać własność, miał ogromne znaczenie.

Pandora Papers postawiły pytanie szersze niż:

„czy doszło do przestępstwa?”

Brzmiało ono raczej:

„czy osoby podejmujące decyzje o podatkach, sankcjach, walce z korupcją i jawności majątku same powinny korzystać z najbardziej nieprzejrzystych obszarów globalnych finansów?”

To pytanie dotyczy nie tylko prawa, ale także legitymacji politycznej.

Król Jordanii i nieruchomości warte ponad 100 milionów dolarów

Jedną z najgłośniejszych historii Pandora Papers były ustalenia dotyczące króla Jordanii Abdullaha II.

Dokumenty wskazywały, że monarcha wykorzystywał sieć spółek offshore do zakupu luksusowych nieruchomości w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii.

Według ICIJ król nabył co najmniej 14 nieruchomości o łącznej wartości przekraczającej 106 milionów dolarów. Chodziło m.in. o posiadłości w:

• Malibu,
• Waszyngtonie,
• Londynie.

W dokumentach pojawiało się ponad 30 spółek offshore powiązanych z królem.

Dwór jordański odpierał zarzuty, wskazując, że nieruchomości zostały zakupione z prywatnego majątku monarchy, a poufność wynikała ze względów bezpieczeństwa. Nie twierdzono więc, że sam zakup domów był automatycznie nielegalny.

Problem miał jednak inny ciężar.

Jordania jest państwem otrzymującym dużą pomoc międzynarodową. W tym samym czasie król budował, przez sieć offshore, prywatne imperium nieruchomości o wartości przekraczającej 100 milionów dolarów. To wywoływało pytanie o standard jawności właściwy dla głowy państwa i o to, dlaczego podobny majątek wymagał aż tak nieprzejrzystej konstrukcji.

Andrej Babiš i francuska posiadłość ukryta za spółkami

Pandora Papers uderzyły również w ówczesnego premiera Czech Andreja Babiša.

Dokumenty wskazywały, że w 2009 roku Babiš przesłał około 22 miliony dolarów przez sieć spółek offshore, aby kupić luksusową posiadłość Château Bigaud na Lazurowym Wybrzeżu.

Formalna struktura transakcji utrudniała powiązanie nieruchomości z Babišem. Sprawa była szczególnie drażliwa, ponieważ polityk budował swój wizerunek jako przeciwnik korupcji i patologii elit.

Babiš zaprzeczał, jakoby zrobił coś nielegalnego. Twierdził, że pieniądze były jego, zostały opodatkowane i nie ma w sprawie nic niewłaściwego.

Ujawnienie przypadło jednak na czas kampanii wyborczej i stało się dla niego poważnym problemem politycznym.

W kolejnych latach francuskie władze prowadziły postępowanie dotyczące możliwego prania pieniędzy w związku z tą transakcją. W 2024 roku ICIJ informowało, że francuska posiadłość stała się elementem takiego śledztwa i została wystawiona na sprzedaż.

Historia Babiša dobrze pokazuje, że Pandora Papers nie musiały ujawniać bezpośredniego przestępstwa, aby mieć realne skutki polityczne i prawne. Czasem sam sposób przeprowadzenia transakcji był wystarczająco nieprzejrzysty, by uruchomić poważne pytania i postępowania.

Politycy nie chowali tylko pieniędzy. Chowali także własność

Jedną z najważniejszych lekcji Pandora Papers było to, że offshore nie służy wyłącznie do przenoszenia środków finansowych.

Bardzo często chodziło o ukrycie realnego właściciela aktywów.

Struktury offshore pozwalały posiadać:

• nieruchomości,
• jachty,
• udziały w spółkach,
• dzieła sztuki,
• prywatne odrzutowce,
• rachunki bankowe i portfele inwestycyjne.

W takim układzie z zewnątrz widać jedynie spółkę, trust albo fundację. Prawdziwy beneficjent pozostaje głębiej w dokumentach, których często nie widzi ani opinia publiczna, ani dziennikarze, ani czasem nawet organy ścigania bez długiej współpracy międzynarodowej.

Właśnie dlatego Pandora Papers tak mocno koncentrowały się na nieruchomościach.

Luksusowy dom w Londynie, willa w Malibu albo pałacyk na Riwierze nie znika fizycznie. Ale jeśli stoi za nim kilka warstw spółek zarejestrowanych w różnych jurysdykcjach, odpowiedź na pytanie „do kogo należy?” przestaje być oczywista.

Nieruchomości jako globalny magnes dla ukrytego kapitału

ICIJ osobno analizowało rolę nieruchomości w światowej gospodarce offshore.

Śledztwo pokazało, że zakup mieszkań, domów, willi i apartamentów przez spółki z rajów podatkowych stał się jednym z podstawowych sposobów lokowania prywatnego bogactwa.

W dokumentach Pandora Papers pojawiały się nieruchomości w:

• Londynie,
• Nowym Jorku,
• Miami,
• Los Angeles,
• Paryżu i na Lazurowym Wybrzeżu,
• Waszyngtonie,
• innych prestiżowych lokalizacjach Zachodu.

To ważne, bo zjawisko ma skutki wykraczające poza same elity.

Kiedy najatrakcyjniejsze nieruchomości w globalnych metropoliach stają się bezpiecznymi skarbcami dla kapitału o niejasnym pochodzeniu, rosną ceny, pogłębia się niedostępność mieszkań, a miasta zaczynają pełnić funkcję parkingu dla międzynarodowego bogactwa.

Pandora Papers nie tłumaczą całego kryzysu mieszkaniowego. Pokazują jednak jeden z jego najmniej widocznych mechanizmów.

Stany Zjednoczone jako nowe centrum finansowej tajemnicy

Jedno z najbardziej niewygodnych odkryć Pandora Papers dotyczyło samych Stanów Zjednoczonych.

Przez lata raje podatkowe kojarzono przede wszystkim z:

• Panamą,
• Kajmanami,
• Brytyjskimi Wyspami Dziewiczymi,
• Szwajcarią,
• wyspami zależnymi od Korony Brytyjskiej.

Pandora Papers pokazały jednak, że część najbogatszych ludzi świata zaczęła lokować majątek również w amerykańskich trustach, szczególnie w stanach takich jak:

• South Dakota,
• Florida,
• Delaware,
• Texas,
• Nevada.

ICIJ zidentyfikowało 206 trustów zarejestrowanych w USA, obejmujących aktywa o łącznej wartości przekraczającej 1 miliard dolarów. Niemal 30 z nich było powiązanych z osobami lub podmiotami oskarżanymi o przestępstwa, korupcję albo naruszenia praw człowieka.

Nie oznacza to, że wszystkie amerykańskie trusty były nielegalne. ICIJ podkreślało, że dokumenty nie dowodziły automatycznie, iż zagraniczni klienci ukrywali w USA środki pochodzące z przestępstw.

Znaczenie było inne.

Państwo, które od lat krytykowało zagraniczne raje podatkowe i domagało się przejrzystości finansowej od innych, samo stało się atrakcyjnym miejscem dla dyskretnego przechowywania bogactwa.

Dlaczego South Dakota stała się symbolem

Szczególną uwagę przyciągnęła South Dakota.

Stan ten przez lata tworzył regulacje przyjazne dla branży trustowej:

• dużą trwałość trustów,
• wysoki poziom prywatności,
• ochronę aktywów przed częścią roszczeń,
• elastyczne zasady zarządzania majątkiem.

W zestawieniu ICIJ South Dakota była stanem z największą liczbą trustów pojawiających się w dokumentach Pandora Papers.

To przesuwało debatę o rajach finansowych w nową stronę.

Problemem nie były już wyłącznie „małe wyspy na drugim końcu świata”. Jednym z najbardziej atrakcyjnych miejsc dla globalnego bogactwa stał się fragment największej gospodarki świata.

W 2023 roku agent IRS mówił, że amerykańskie służby badają wykorzystanie trustów w South Dakota przez objętych sankcjami rosyjskich oligarchów. W 2025 roku sąd w USA zgodził się na żądanie IRS dotyczące zbadania klientów międzynarodowej firmy świadczącej usługi offshore — Trident Trust, której działalność była jednym z tematów Pandora Papers.

Te późniejsze działania pokazują, że ustalenia śledztwa nie były tylko publicystycznym alarmem. Stały się punktem wyjścia dla realnych postępowań i kontroli.

Pandora Papers a świat po sankcjach

Choć Pandora Papers ukazały się kilka miesięcy przed pełnoskalową inwazją Rosji na Ukrainę, ich znaczenie jeszcze wzrosło po 2022 roku.

Zachód rozpoczął wtedy szerokie zamrażanie aktywów rosyjskich oligarchów i osób powiązanych z Kremlem. Bardzo szybko okazało się, że odnalezienie rzeczywistego właściciela luksusowego apartamentu, jachtu, funduszu czy trustu może być trudniejsze niż polityczne ogłoszenie sankcji.

Właśnie tutaj Pandora Papers okazały się szczególnie cenne.

Pokazały:

• jak wiele aktywów jest ukrytych za kolejnymi warstwami spółek i trustów,
• jak często formalny właściciel różni się od rzeczywistego beneficjenta,
• jak ważne dla egzekwowania sankcji jest rozpoznanie sieci pośredników finansowych.

W kolejnych latach ICIJ opisywało m.in. zamrażanie brytyjskich nieruchomości powiązanych z osobami z otoczenia Putina oraz dochodzenia dotyczące amerykańskich trustów i firm obsługujących kapitał z krajów objętych sankcjami.

Pandora Papers stały się więc nie tylko śledztwem o nierównościach i podatkach. Z czasem okazały się również ważnym źródłem dla zrozumienia, jak trudne jest egzekwowanie polityki sankcyjnej w świecie globalnego ukrywania własności.

Blairowie i korzyść podatkowa przy zakupie nieruchomości

Jedną z bardziej dyskutowanych historii Pandora Papers był zakup londyńskiej nieruchomości przez Tony’ego i Cherie Blairów.

Zamiast nabyć sam budynek bezpośrednio, Blairowie przejęli spółkę offshore, która była jego właścicielem. Taka konstrukcja pozwoliła uniknąć zapłaty brytyjskiego podatku od transakcji nieruchomościowych, ponieważ formalnie zmienił się właściciel spółki, a nie właściciel samej nieruchomości.

Nie zarzucono im złamania prawa. Para wskazywała, że zakupu dokonano w przejrzysty sposób, a spółka została później objęta brytyjskim rozliczeniem podatkowym.

Mimo to sprawa dobrze oddaje charakter Pandora Papers.

Nie zawsze chodziło o klasyczny raj podatkowy i tajemnicze konta. Czasem wyciek pokazywał po prostu, jak osoby dobrze zorientowane w systemie mogą wykorzystać jego konstrukcję, aby osiągnąć finansową korzyść niedostępną dla zwykłego nabywcy domu.

Aliyevowie, luksusowe nieruchomości i państwo rodzinnych interesów

Dokumenty Pandora Papers dotyczyły również rodziny prezydenta Azerbejdżanu Ilhama Alijewa.

Według ustaleń śledztwa członkowie rodziny Alijewów byli powiązani z siecią offshore wykorzystywaną do handlu nieruchomościami w Wielkiej Brytanii. Część z tych aktywów dotyczyła luksusowych londyńskich budynków i transakcji obejmujących dziesiątki milionów funtów.

Ten wątek miał szczególny ciężar, bo Azerbejdżan od lat jest krytykowany za autorytaryzm, koncentrację władzy i słabe standardy antykorupcyjne.

Pandora Papers pokazały, jak trudno oddzielić prywatne majątki rodzin rządzących od zasobów gromadzonych w systemach politycznych o ograniczonej kontroli instytucjonalnej.

To jedna z najważniejszych różnic między Panama, Paradise i Pandora Papers.

W Pandorze offshore bardzo często staje się narzędziem nie tylko podatkowym, lecz także kleptokratycznym: umożliwia przekształcenie wpływu politycznego w prywatny majątek, a potem ulokowanie tego majątku w najbezpieczniejszych częściach Zachodu.

Nie każdy ukrywał to samo

Pandora Papers nie tworzą jednej historii o jednym typie nadużycia.

W dokumentach pojawiają się bardzo różne przypadki:

• politycy kupujący nieruchomości przez spółki offshore,
• monarchowie rozbudowujący prywatne portfele majątkowe,
• oligarchowie i biznesmeni lokujący aktywa w trustach,
• osoby publiczne korzystające z pośredników do ograniczania widoczności własności,
• rodziny rządzących przenoszące bogactwo do stabilnych jurysdykcji zachodnich.

Nie każda historia ma tę samą wagę prawną. Nie każda dowodzi korupcji. Nie każda kończy się śledztwem karnym.

Łączy je jednak wspólna cecha:

bez przecieku opinia publiczna najczęściej nigdy nie dowiedziałaby się, jak zbudowane są te majątki i przez jakie struktury przepływa własność.

Dlaczego Pandora była inna niż Panama i Paradise

W całej serii trzy wielkie przecieki pełnią odmienne role.

Panama Papers pokazały świat offshore jako dobrze rozwinięty przemysł anonimowych spółek, pośredników i struktur służących do ukrywania beneficjentów.

Paradise Papers ujawniły offshore w wersji bardziej korporacyjnej i profesjonalnej: kancelarie klasy premium, wielkie firmy, fundusze, trusty i legalistyczne planowanie podatkowe.

Pandora Papers pokazały natomiast świat ukrytego bogactwa w najszerszym ujęciu. Nie tylko mechanizm. Nie tylko doradców. Ale ludzi u władzy, ich nieruchomości, trusty, rodzinne fortuny i geografię miejsc, w których bogactwo szuka niewidzialności.

Dlatego Pandora Papers są najbliżej pytania o związek między:

• majątkiem a władzą,
• prywatnością a odpowiedzialnością publiczną,
• prawem własności a prawem obywateli do wiedzy o interesach rządzących.

Reakcje państw i konsekwencje śledztwa

Publikacja Pandora Papers wywołała reakcje w wielu krajach niemal natychmiast.

Władze m.in. w:

• Czechach,
• Pakistanie,
• Chile,
• Wielkiej Brytanii,
• Stanach Zjednoczonych

zapowiadały kontrole, analizy lub dochodzenia dotyczące ustaleń dziennikarzy.

W kolejnych latach część spraw weszła na drogę formalnych postępowań. ICIJ opisywało:

• śledztwo francuskich władz dotyczące nieruchomości Andreja Babiša,
• postępowania dotyczące trustów w USA i podejrzanych klientów branży offshore,
• zamrażanie aktywów powiązanych z osobami objętymi sankcjami,
• kontrole i działania organów przeciwko usługodawcom finansowej tajemnicy.

W 2025 roku sąd w USA zgodził się na żądanie IRS dotyczące zbadania klientów Trident Trust, jednej z firm powiązanych z dokumentami Pandora Papers.

Nie oznacza to, że Pandora Papers doprowadziły do jednolitej, globalnej reformy świata offshore. Takiej reformy nie było.

Ale wyciek zwiększył presję na:

• jawność beneficjentów rzeczywistych,
• kontrolę firm trustowych i dostawców struktur offshore,
• przeciwdziałanie praniu pieniędzy przez nieruchomości,
• badanie roli amerykańskich stanów w przyciąganiu tajemniczego kapitału.

Co Pandora Papers pokazały o współczesnych elitach

Najważniejsza lekcja Pandory nie polega na tym, że „bogaci mają dużo pieniędzy”. To było oczywiste wcześniej.

Istotniejsze jest coś innego.

Pandora Papers pokazały, że ludzie z samego centrum życia publicznego i gospodarczego bardzo często korzystają z systemów zaprojektowanych tak, aby:

• utrudniać rozpoznanie własności,
• oddzielać majątek od nazwiska,
• wykorzystywać różnice między jurysdykcjami,
• lokować aktywa w miejscach bezpiecznych politycznie i finansowo.

To tworzy głęboki problem zaufania.

Od obywateli oczekuje się przejrzystości wobec państwa: dochodów, podatków, oświadczeń, dokumentów, historii transakcji. Tymczasem część elit korzysta z globalnej architektury pozwalającej budować prywatne wyspy niewidzialności.

Nie każda z tych konstrukcji jest przestępstwem.

Ale sama asymetria jest politycznie doniosła.

Mapa świata, w którym bogactwo ucieka od widzialności

Pandora Papers pokazują, że dzisiejszy offshore nie jest pojedynczym miejscem.

To nie „jeden raj podatkowy”, lecz sieć:

• jurysdykcji rejestrowych,
• kancelarii i firm powierniczych,
• trustów i fundacji prywatnych,
• nieruchomości kupowanych przez spółki,
• banków i pośredników,
• państw Zachodu, które same oferują nowe formy finansowej dyskrecji.

Jeśli Panama Papers były rentgenem przemysłu offshore, a Paradise Papers zdjęciem jego luksusowego biura, to Pandora Papers były mapą całego krajobrazu.

Pokazały, gdzie płynie kapitał. Kto z niego korzysta. Jakie narzędzia są dziś najważniejsze. I dlaczego coraz trudniej odróżnić klasyczny „raj podatkowy” od zwykłego państwa, które stworzyło prawo wystarczająco przyjazne dla ukrytego bogactwa.

Nie finał, lecz najpełniejszy obraz

Pandora Papers nie zamknęły epoki offshore. Nie sprawiły, że raje podatkowe zniknęły, a politycy przestali korzystać z trustów i spółek w jurysdykcjach tajemnicy finansowej.

Ich znaczenie polega na czymś innym.

Po trzech wielkich przeciekach nie da się już twierdzić, że ukrywanie własności i transfer bogactwa poza zwykłą widzialność to margines globalnej gospodarki.

To trwała infrastruktura współczesnego świata.

Panama Papers ujawniły mechanizm.

Paradise Papers ujawniły jego elegancką, korporacyjną twarz.

Pandora Papers pokazały, jak daleko ten system sięga — aż do pałaców, kancelarii premierów, trustów w USA i najdroższych nieruchomości świata.

Dlatego właśnie są one naturalnym zamknięciem tej serii.

Nie jako ostatni skandal, po którym temat znika.

Jako najbardziej kompletna jak dotąd mapa świata, w którym bogactwo potrafi być niezwykle widoczne w skutkach — i jednocześnie starannie ukryte w dokumentach.

Najważniejsze postacie i instytucje związane z Pandora Papers

• International Consortium of Investigative Journalists — organizacja koordynująca największe w historii śledztwo dotyczące finansowej tajemnicy offshore.
• król Abdullah II — monarcha Jordanii, którego sieć spółek offshore służyła do zakupu nieruchomości w USA i Wielkiej Brytanii o wartości ponad 106 mln dolarów.
• Andrej Babiš — czeski polityk i były premier, którego zakup francuskiej posiadłości przez spółki offshore stał się jednym z głośniejszych europejskich wątków śledztwa.
• Tony i Cherie Blairowie — nabywcy londyńskiej nieruchomości poprzez przejęcie spółki offshore, co pozwoliło uniknąć części kosztów podatkowych transakcji.
• Ilham Alijew i jego rodzina — przykład powiązania władzy politycznej, prywatnych fortun i nieruchomości lokowanych przez offshore.
• Trident Trust — jedna z dużych firm świadczących usługi offshore, której klienci stali się przedmiotem późniejszych działań IRS.
• South Dakota — amerykański stan, który po Pandora Papers stał się symbolem nowego, krajowego „raju” dla dyskretnego lokowania bogactwa w trustach.
• Offshore Leaks Database — baza ICIJ łącząca dane z Pandora Papers, Paradise Papers, Panama Papers i innych śledztw offshore.

Źródła i materiały pomocnicze

• ICIJ, About the Pandora Papers — oficjalne omówienie śledztwa, jego skali, źródeł danych i znaczenia politycznego.
  Link: https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/about-pandora-papers-investigation/
• ICIJ, Pandora Papers — główna strona śledztwa z archiwum publikacji i późniejszych skutków ujawnień.
  Link: https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/
• ICIJ, Pandora Papers by the numbers — dane o skali przecieku, liczbie polityków i globalnym zasięgu ujawnień.
  Link: https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/pandora-papers-by-the-numbers/
• ICIJ, Offshore havens and hidden riches of world leaders and billionaires exposed in unprecedented leak — główny tekst śledczy przedstawiający najważniejsze ustalenia Pandora Papers.
  Link: https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/global-investigation-tax-havens-offshore/
• ICIJ, While foreign aid poured in, Jordan’s King Abdullah amassed $100m property empire through offshore companies — materiał o nieruchomościach monarchy Jordanii i spółkach wykorzystywanych do ich zakupu.
  Link: https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/jordan-king-abdullah-luxury-property/
• ICIJ, Czech Prime Minister secretly bought lavish French Riviera estate using offshore companies — śledztwo dotyczące transakcji Andreja Babiša i francuskiej posiadłości.
  Link: https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/czech-prime-minister-andrej-babis-french-property/
• ICIJ, Former Czech leader’s secret French estate, revealed in Pandora Papers, listed for sale — aktualizacja z 2024 roku dotycząca dalszego biegu sprawy Babiša i śledztwa o możliwe pranie pieniędzy.
  Link: https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/former-czech-leaders-secret-french-estate-revealed-in-pandora-papers-listed-for-sale/
• ICIJ, Suspect foreign money flows into booming American tax haven — materiał o amerykańskich trustach, South Dakota i nowej geografii finansowej tajemnicy.
  Link: https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/us-trusts-offshore-south-dakota-tax-havens/
• ICIJ, IRS investigating sanctioned Russian oligarchs’ use of South Dakota trusts, agent says — materiał z 2023 roku o późniejszym zainteresowaniu amerykańskich służb trustami ujawnionymi w Pandora Papers.
  Link: https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/irs-investigating-sanctioned-russian-oligarchs-use-of-south-dakota-trusts-agent-says/
• ICIJ, US court grants IRS request to probe clients of offshore finance giant — aktualizacja z 2025 roku dotycząca działań IRS wobec klientów Trident Trust.
  Link: https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/us-court-grants-irs-request-to-probe-clients-of-offshore-finance-giant/
• ICIJ, Secret real estate purchases are a driving force behind the offshore economy — analiza roli nieruchomości w lokowaniu ukrytego kapitału.
  Link: https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/secret-real-estate-purchases-are-a-driving-force-behind-the-offshore-economy/
• ICIJ, Investigators worldwide continue to open 'Pandora’s Box’ to pursue criminals identified in Pandora Papers two years after ICIJ’s landmark investigation — materiał o skutkach śledztwa i późniejszych działaniach organów ścigania.
  Link: https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/investigators-worldwide-continue-to-open-pandoras-box-to-pursue-criminals-identified-in-pandora-papers-two-years-after-icijs-landmark-investigation/
• ICIJ Offshore Leaks Database — baza danych zawierająca informacje o ponad 810 tys. podmiotów z Pandora Papers, Paradise Papers, Panama Papers i innych śledztw offshore.
  Link: https://offshoreleaks.icij.org/