Rodzinne fortuny rzadko znikają wraz ze śmiercią ludzi, którzy je stworzyli. Mogą zostać podzielone między spadkobierców, ulokowane w kolejnych przedsiębiorstwach albo zamienione w instytucje zdolne działać przez wiele pokoleń. W przypadku Rockefellerów szczególne znaczenie miała właśnie ta trzecia droga.
Majątek powstały na ropie naftowej i potędze Standard Oil został wykorzystany do budowy uniwersytetów, ośrodków badawczych, muzeów, organizacji społecznych i fundacji. Jedną z nich jest Rockefeller Brothers Fund — organizacja założona w 1940 roku przez pięciu synów Johna D. Rockefellera Jr.
Fundusz nie jest rządem, partią polityczną ani przedsiębiorstwem. Nie wydaje ustaw i nie prowadzi własnej dyplomacji. Dysponuje jednak kapitałem, rozpoznawalnym nazwiskiem, dostępem do elit oraz możliwością wieloletniego finansowania ludzi i instytucji zajmujących się sprawami publicznymi.
Wpływ Rockefeller Brothers Fund nie polega na wydawaniu poleceń. Polega na wybieraniu tematów, organizacji i środowisk, które otrzymują pieniądze, czas, zaplecze eksperckie oraz dostęp do międzynarodowych sieci.
Fundusz pięciu braci
Rockefeller Brothers Fund powstał 28 grudnia 1940 roku. Jego założycielami byli John D. Rockefeller III, Nelson, Laurance, Winthrop i David Rockefeller — synowie Johna D. Rockefellera Jr. i wnukowie twórcy Standard Oil.
Bracia już wcześniej prowadzili własną działalność dobroczynną, czasem wspierając te same organizacje. Wspólny fundusz miał ograniczyć powielanie darowizn, umożliwić wymianę informacji i zwiększyć znaczenie rodzinnych przedsięwzięć.
Sama organizacja przyznaje, że chodziło nie tylko o połączenie pieniędzy, lecz także o wykorzystanie kulturowej siły nazwiska Rockefellerów. Rodzina posiadała kontakty w biznesie, administracji, nauce, kulturze i polityce zagranicznej. Fundusz pozwalał te zasoby połączyć w jednej instytucji.
Przez pierwszą dekadę nie posiadał jeszcze stałego kapitału inwestycyjnego. Bracia wpłacali środki zależnie od swoich możliwości, a bieżącą administracją zajmowało się rodzinne biuro Rockefellerów.
Przełom nastąpił w 1951 roku, kiedy John D. Rockefeller Jr. przekazał organizacji 58 milionów dolarów. Darowizna stworzyła podstawę trwałego funduszu, którego kapitał można było inwestować, a uzyskiwane dochody przeznaczać na kolejne programy. Po śmierci Rockefellera juniora w 1960 roku do funduszu trafiła również połowa jego majątku.
Rodzinna fortuna przestała być wyłącznie prywatnym majątkiem spadkobierców. Została przekształcona w instytucję, która mogła kontynuować działalność niezależnie od życia i kariery poszczególnych członków rodu.
Nie jedna fundacja Rockefellerów
Nazwy organizacji związanych z Rockefellerami łatwo pomylić. Rockefeller Brothers Fund nie jest tym samym podmiotem co Rockefeller Foundation, założona w 1913 roku i znana przede wszystkim z działalności w dziedzinie zdrowia publicznego, nauki, rolnictwa i rozwoju gospodarczego.
Nie należy go także utożsamiać z Rockefeller Family Fund, powołanym w 1967 roku między innymi po to, aby włączać młodszych członków rodziny w zarządzanie filantropią.
Są to osobne organizacje posiadające własne zarządy, programy i finanse. Łączy je jednak pochodzenie kapitału, nazwisko oraz tradycja traktowania filantropii jako sposobu długoterminowego budowania instytucji.
Rockefellerowie nie ograniczali się do pomocy charytatywnej rozumianej jako przekazywanie pieniędzy osobom potrzebującym. Finansowali uczelnie, badania, organizacje eksperckie i projekty mogące zmieniać sposób działania całych sektorów państwa i społeczeństwa.
Gdy prywatny fundusz przygotowuje politykę dla państwa
Najbardziej wyrazistym przykładem politycznych ambicji Rockefeller Brothers Fund był uruchomiony w 1956 roku Special Studies Project. Jego inicjatorem został Nelson Rockefeller, który w tym czasie kierował funduszem, a później został gubernatorem stanu Nowy Jork i wiceprezydentem Stanów Zjednoczonych.
Celem projektu było określenie najważniejszych problemów stojących przed Ameryką oraz sprecyzowanie narodowych celów i kierunków działania. Do prac zaproszono ludzi reprezentujących wielki biznes, wojsko, uniwersytety, media, związki zawodowe i naukę.
Dyrektorem projektu został Henry Kissinger, wówczas wykładowca Harvardu, a w przyszłości doradca do spraw bezpieczeństwa narodowego i sekretarz stanu.
Utworzono sześć zespołów zajmujących się polityką zagraniczną, bezpieczeństwem militarnym, międzynarodową gospodarką, problemami społecznymi Stanów Zjednoczonych, edukacją oraz rolą idei demokratycznej.
Nie były to zwykłe badania akademickie. Przygotowywane dokumenty miały dostarczać podstaw dla przyszłej polityki krajowej i zagranicznej. Raporty omawiano w największych amerykańskich gazetach i tygodnikach, a ich zbiorcza wersja została opublikowana w 1961 roku jako książka Prospect for America. Sprzedano ponad 400 tysięcy egzemplarzy.
Według samego Rockefeller Brothers Fund wielu uczestników projektu objęło później wysokie stanowiska, a część rekomendacji znalazła zastosowanie w administracjach Johna F. Kennedy’ego, Lyndona B. Johnsona, Richarda Nixona i Geralda Forda.
Ten epizod pokazuje, czym może być wpływ prywatnej fundacji. RBF nie posiadał demokratycznego mandatu do wyznaczania strategii państwa. Mógł jednak zebrać ludzi posiadających dostęp do władzy, sfinansować ich pracę, nadać jej wynikom prestiż i wprowadzić rekomendacje do obiegu, z którego korzystali później urzędnicy oraz politycy.
Fundacja nie musiała zastępować rządu. Wystarczyło, że stworzyła dla niego kadry, idee i gotowe propozycje działania.
Od rodzinnych projektów do zawodowej organizacji
W pierwszych dekadach fundusz był bezpośrednio związany z zainteresowaniami pięciu braci. Finansował między innymi inicjatywy Nelsona Rockefellera w Ameryce Łacińskiej, Population Council utworzoną przez Johna D. Rockefellera III, działania Laurance’a Rockefellera na rzecz ochrony przyrody oraz instytucje kulturalne wspierane przez innych członków rodziny.
Z czasem organizacja zaczęła się profesjonalizować. Zatrudniano specjalistów programowych, rozszerzano zarząd o osoby spoza rodziny i tworzono bardziej precyzyjne obszary finansowania.
Nie obyło się bez sporów. Młodsze pokolenia Rockefellerów dorastały w okresie wojny w Wietnamie, ruchów kontrkulturowych, rozwoju ekologii i krytyki wielkiego biznesu. Dla części z nich starsi przedstawiciele rodziny byli uosobieniem amerykańskiego establishmentu.
W latach 70. rozważano nawet zakończenie działalności funduszu. Ostatecznie wybrano ciągłość, lecz połączoną ze zmianą kierunku. RBF wypłacił wysokie końcowe dotacje instytucjom od dawna związanym z rodziną, a następnie uzyskał większą swobodę w ustalaniu nowych priorytetów.
Dzisiaj jest profesjonalnie zarządzaną fundacją, ale więź z rodziną nie została zerwana. Około połowy osiemnastoosobowego zarządu nadal stanowią Rockefellerowie, w tym przedstawiciele piątego pokolenia.
Rodzina zachowała więc wpływ na główne kierunki działania, jednocześnie dzieląc odpowiedzialność z prawnikami, naukowcami, finansistami, działaczami społecznymi i specjalistami od stosunków międzynarodowych.
Współczesny wpływ przez granty
Obecna działalność Rockefeller Brothers Fund skupia się przede wszystkim na demokracji, zrównoważonym rozwoju i budowaniu pokoju. Fundusz prowadzi również programy regionalne w Chinach, Ameryce Środkowej i na Bałkanach Zachodnich, a w Nowym Jorku wspiera kulturę i sztukę.
W Stanach Zjednoczonych finansuje organizacje zajmujące się systemem wyborczym, aktywnością obywatelską, prawami obywatelskimi, koncentracją władzy gospodarczej i politycznej oraz rozwojem ruchów społecznych.
Program pokojowy wspiera analizy, nieformalne rozmowy dyplomatyczne, organizacje społeczne i środowiska próbujące zmieniać kierunek amerykańskiej polityki zagranicznej. Fundusz wskazuje wprost, że interesują go konflikty, w które Stany Zjednoczone są mocno zaangażowane, w tym sytuacja w Izraelu i Palestynie, Afganistanie oraz relacje z Iranem.
Na Bałkanach Zachodnich RBF działa od 2001 roku, korzystając z wcześniejszych doświadczeń zdobytych w Europie Środkowej i Wschodniej. Finansuje organizacje społeczne, inicjatywy pojednania, demokratyzację instytucji, działania klimatyczne oraz projekty wspierające integrację regionu z Unią Europejską.
Takie finansowanie może pomagać niezależnym mediom, organizacjom kontrolującym władzę i środowiskom działającym na rzecz pokoju. Może również wpływać na lokalną debatę poprzez promowanie konkretnych definicji demokracji, rozwoju, praw człowieka i właściwego kierunku polityki zagranicznej.
Fundacja nie musi sama pisać ustaw. Może sfinansować raport opisujący problem, organizację budującą poparcie społeczne, prawników przygotowujących rozwiązanie i ekspertów przedstawiających je politykom oraz mediom.
Grant staje się wówczas nie tylko pomocą finansową, lecz także inwestycją w określony sposób opisywania rzeczywistości.
Pocantico – wpływ przez spotkania i sieci
Znaczenie funduszu nie ogranicza się do przelewów dla organizacji. Ważnym zasobem pozostaje zdolność zwoływania spotkań i łączenia ludzi z różnych środowisk.
Od 1994 roku Rockefeller Brothers Fund prowadzi Pocantico Center na terenie dawnej rodzinnej posiadłości Rockefellerów w stanie Nowy Jork. Odbywają się tam konferencje, spotkania robocze, wydarzenia kulturalne i rozmowy poświęcone sprawom krajowym oraz międzynarodowym.
Według funduszu spotkania w Pocantico prowadziły do powstawania nowych sieci współpracy i koncepcji politycznych. To rodzaj wpływu, którego nie można zmierzyć wyłącznie wartością udzielonych grantów.
Przy jednym stole mogą spotkać się urzędnicy, naukowcy, działacze, przedsiębiorcy, prawnicy i dziennikarze. Fundacja nie kontroluje wszystkich wyników rozmowy, lecz decyduje, jaki temat zostanie podjęty i kto otrzyma zaproszenie.
Od fortuny naftowej do polityki klimatycznej
Najbardziej symboliczna zmiana w historii funduszu dotyczyła energii. Rodzinny majątek wyrósł z Standard Oil, jednego z najpotężniejszych koncernów naftowych w historii. Tymczasem od lat 80. Rockefeller Brothers Fund coraz mocniej angażował się w ochronę środowiska i politykę klimatyczną.
W 2014 roku organizacja ogłosiła stopniowe wycofywanie swoich inwestycji z paliw kopalnych. Decyzję uzasadniano sprzecznością między finansowaniem walki ze zmianami klimatu a czerpaniem dochodów z przedsiębiorstw wydobywających ropę, gaz i węgiel.
W kwietniu 2014 roku inwestycje związane z paliwami kopalnymi stanowiły 6,6 procent portfela. Według danych funduszu na 31 marca 2026 roku ich udział spadł do około 0,1 procent, natomiast ekspozycja na węgiel i piaski bitumiczne wynosiła około 0,01 procent.
Była to nie tylko zmiana sposobu inwestowania. Nazwisko Rockefellerów miało szczególną wartość symboliczną dla ruchu nawołującego uczelnie, fundusze emerytalne i inne instytucje do wycofywania kapitału z przemysłu paliwowego.
Organizacja wykorzystała więc historię rodziny do wzmocnienia argumentu, że gospodarka powinna odejść od sektora, na którym zbudowano jej bogactwo. Można widzieć w tym zmianę wartości albo umiejętność dostosowania wpływowej instytucji do nowych warunków. W obu przypadkach fundusz zachował pozycję uczestnika debaty.
Miliardowy kapitał i polityka małych impulsów
W 2025 roku kapitał Rockefeller Brothers Fund wynosił około 1,4 miliarda dolarów, a wartość przyznanych grantów sięgnęła 65 milionów dolarów.
W porównaniu z budżetem państwa nie są to ogromne kwoty. Siła fundacji nie wynika jednak wyłącznie z rozmiaru pojedynczej dotacji. Może wspierać projekty przez wiele lat, reagować szybciej niż administracja i finansować inicjatywy, które nie mają jeszcze poparcia głównych sił politycznych.
Dysponuje również nazwą otwierającą wiele drzwi, historyczną posiadłością konferencyjną, rozbudowaną bazą kontaktów oraz doświadczeniem budowanym od ponad osiemdziesięciu lat.
Stosunkowo niewielki grant może pomóc rozpocząć postępowanie sądowe, przygotować raport, wyszkolić grupę liderów, stworzyć organizację albo nadać lokalnemu problemowi międzynarodową rangę.
Były wieloletni prezes funduszu Stephen Heintz określał taki sposób działania jako „filantropię akupunkturową”: wykorzystywanie ograniczonych środków w punktach, w których mogą one uruchomić znacznie większą zmianę.
Filantropia bez mandatu wyborczego
Wielkie fundacje działają w przestrzeni pomiędzy rynkiem, państwem i społeczeństwem obywatelskim. Nie wypłacają zysków właścicielom, ale ich kierownictwa nie są wybierane przez obywateli. Jednocześnie mogą finansować przedsięwzięcia wpływające na prawo, system wyborczy, politykę klimatyczną i stosunki międzynarodowe.
Zwolennicy tego modelu wskazują, że niezależny kapitał pozwala wspierać niewygodne tematy, mniejszości, organizacje kontrolujące władzę i projekty wymagające wielu lat pracy. Politycy są związani kalendarzem wyborczym, podczas gdy fundacja może pozwolić sobie na cierpliwość i większe ryzyko.
Krytycy odpowiadają, że prywatny majątek daje niewielkiej grupie osób możliwość ustalania społecznych priorytetów. Zarząd fundacji może uznać określony model demokracji, kierunek polityki zagranicznej lub transformacji klimatycznej za właściwy, a następnie przez lata finansować środowiska zdolne go upowszechniać.
Nie jest to pełna kontrola. Organizacje przyjmujące granty posiadają własne cele, a finansowane projekty nie zawsze przynoszą rezultaty oczekiwane przez darczyńcę.
Zależność nie musi jednak przyjmować formy polecenia. Wystarczy, że jedne problemy otrzymują profesjonalne zaplecze, ekspertów i dostęp do mediów, podczas gdy inne pozostają poza systemem finansowania.
Ciągłość wpływu, nie niezmienność poglądów
Rockefeller Brothers Fund nie realizuje dzisiaj dokładnie tej samej wizji, którą mieli jego założyciele. Zmieniły się pokolenia, pracownicy, programy i język organizacji. Fundusz wspiera obecnie wiele inicjatyw, które mogłyby być obce przemysłowej elicie pierwszej połowy XX wieku.
Ciągłość nie polega więc na zachowaniu jednego zestawu poglądów. Polega