Gotowość pandemiczna nie zaczyna się w chwili, gdy pierwszy szpital zgłasza nietypowe przypadki choroby. Zaczyna się dużo wcześniej: w laboratoriach, grantach badawczych, umowach z firmami biotechnologicznymi, platformach produkcyjnych i decyzjach o tym, które zagrożenia uznaje się za warte wieloletnich inwestycji.
CEPI, czyli Coalition for Epidemic Preparedness Innovations, jest jedną z najważniejszych instytucji finansujących właśnie ten etap. Nie jest agencją ONZ, nie jest firmą farmaceutyczną i nie działa jak ministerstwo zdrowia. Jest międzynarodowym partnerstwem, które łączy środki państw, Komisji Europejskiej, fundacji filantropijnych i części sektora prywatnego, aby przyspieszać rozwój szczepionek oraz innych narzędzi potrzebnych w odpowiedzi na przyszłe epidemie i pandemie.
To sprawia, że pytanie o CEPI nie dotyczy wyłącznie zdrowia publicznego. Dotyczy również tego, kto finansuje globalną gotowość pandemiczną, kto wyznacza jej priorytety, jakie technologie dostają przewagę i w jaki sposób publiczne pieniądze łączą się z prywatnym przemysłem biotechnologicznym.
Instytucja zrodzona po porażce podczas epidemii eboli
CEPI została oficjalnie uruchomiona w styczniu 2017 roku podczas Światowego Forum Ekonomicznego w Davos. Jej powstanie było bezpośrednią odpowiedzią na doświadczenia epidemii eboli w Afryce Zachodniej z lat 2014–2016.
Tamten kryzys pokazał, że światowy system reagowania na nowe choroby zakaźne działa zbyt wolno. Badania nad szczepionkami przeciw patogenom o wysokim potencjale epidemicznym były często niedofinansowane, ponieważ nie tworzyły stabilnego rynku komercyjnego przed wybuchem kryzysu. Gdy choroba zaczynała się szerzyć, podstawowe prace badawcze dopiero nadrabiano.
CEPI miała wypełnić tę lukę. Jej założenie było proste: jeżeli świat chce reagować szybciej na przyszłe epidemie, musi finansować rozwój technologii i kandydatów szczepionkowych jeszcze przed pojawieniem się globalnego zagrożenia.
Wśród założycieli CEPI znalazły się rządy Norwegii i Indii, Bill & Melinda Gates Foundation, Wellcome oraz World Economic Forum, które odegrało rolę organizacyjną w zbliżeniu partnerów przed oficjalnym startem koalicji.
CEPI nie jest funduszem „na wszystko”
CEPI nie finansuje całej polityki zdrowotnej i nie zajmuje się wszystkimi chorobami zakaźnymi. Jej zadanie jest węższe, ale strategiczne: przyspieszać rozwój szczepionek, platform technologicznych i zaplecza produkcyjnego wobec zagrożeń epidemicznych oraz pandemicznych.
Organizacja inwestuje m.in. w:
- szczepionki przeciw znanym patogenom o wysokim potencjale epidemicznym, takim jak Lassa, MERS, Nipah, Rift Valley fever czy wirusy z rodziny filowirusów,
- platformy technologiczne, które można szybko dostosować do nowego, jeszcze nieznanego patogenu,
- zdolności produkcyjne, aby w czasie kryzysu nie zaczynać od zera budowy globalnego zaplecza wytwarzania szczepionek,
- sieci laboratoriów, modeli przedklinicznych i badań klinicznych, pozwalające skrócić drogę od rozpoznania zagrożenia do testowania kandydata na szczepionkę,
- mechanizmy zwiększające dostępność produktów dla państw o niższych dochodach.
Według danych samej organizacji CEPI do początku 2026 roku wsparła ponad 50 kandydatów szczepionkowych i ponad 25 projektów dotyczących platform technologicznych. To pokazuje, że jej działalność nie ogranicza się do deklaracji politycznych. CEPI realnie finansuje określony kierunek rozwoju biotechnologii pandemicznej.
Kto finansuje CEPI
Tytułowe pytanie — kto finansuje gotowość pandemiczną świata — w przypadku CEPI ma bardzo konkretną odpowiedź. Organizacja jest finansowana przede wszystkim przez:
- rządy państw,
- Komisję Europejską,
- fundacje filantropijne, w szczególności Gates Foundation i Wellcome,
- wybrane podmioty prywatne.
CEPI podaje, że od momentu powstania pozyskała ponad 4,25 mld dolarów od ponad 30 rządów krajowych, Komisji Europejskiej oraz licznych organizacji filantropijnych. Z kolei raport postępów za 2024 rok wskazywał, że do końca tamtego roku zadeklarowano CEPI około 4,2 mld dolarów, z czego 86% pochodziło od publicznych inwestorów suwerennych.
Największe zaangażowanie publiczne według danych raportowanych przez CEPI na koniec 2024 roku pochodziło m.in. od:
- Niemiec,
- Norwegii,
- Wielkiej Brytanii,
- Japonii,
- Komisji Europejskiej,
- Stanów Zjednoczonych,
- Kanady.
Po stronie filantropijnej głównymi graczami pozostają Wellcome oraz Bill & Melinda Gates Foundation. Raport CEPI za 2024 rok wskazywał łączną wartość inwestycji prywatnych i filantropijnych na poziomie około 587 mln dolarów, przy około 3,6 mld dolarów inwestycji publicznych.
Ten układ jest ważny. CEPI nie jest finansowana głównie przez sektor prywatny, jak czasem sugeruje się w uproszczonych opisach. Jej podstawą są pieniądze publiczne. Jednocześnie środki te są kierowane do modelu, który silnie współpracuje z prywatnymi firmami badawczymi, producentami szczepionek i globalnymi fundacjami zdrowotnymi.
CEPI 3.0: 3,6 mld dolarów na lata 2027–2031
Najważniejszą aktualizacją w działalności CEPI jest strategia CEPI 3.0, ogłoszona w lutym 2026 roku. Obejmuje ona okres 2027–2031 i ma być kolejnym etapem budowy globalnej gotowości pandemicznej.
Organizacja szacuje, że realizacja nowej strategii wymaga 3,6 mld dolarów. W momencie publikacji dokumentów strategicznych CEPI informowała, że 1,1 mld dolarów było już zabezpieczone, a pozostałe 2,5 mld dolarów stanowiło nową prośbę inwestycyjną skierowaną do donorów.
CEPI 3.0 ma opierać się na trzech głównych filarach:
- szczepionki przeciw znanym i nowym zagrożeniom,
- platformy technologiczne przyspieszające projektowanie i produkcję szczepionek,
- sieci badawcze, produkcyjne i regulacyjne, które mają umożliwić szybkie uruchomienie reakcji w czasie kryzysu.
W samym planie inwestycyjnym CEPI wskazuje, że około 60% programowego finansowania w latach 2027–2031 ma trafić na szczepionki przeciw patogenom i rodzinom wirusów uznawanym za najważniejsze z punktu widzenia ryzyka pandemicznego. Około 15% ma zostać skierowane na platformy technologiczne, kolejne 15% na sieci potrzebne do realizacji 100 Days Mission, a pozostała część na zdolności przekrojowe.
To pokazuje, że CEPI nie zbiera środków na nieokreśloną „gotowość”. Buduje konkretną architekturę: od listy zagrożeń, przez technologie, po linie produkcyjne i mechanizmy wdrażania.
100 Days Mission, czyli szczepionka w trzy miesiące
Najbardziej rozpoznawalnym celem CEPI jest 100 Days Mission. Zakłada ona możliwość opracowania bezpiecznej, skutecznej i dostępnej szczepionki w ciągu 100 dni od rozpoznania nowego zagrożenia pandemicznego. CEPI doprecyzowuje, że chodzi o drogę od identyfikacji zagrożenia do produktu gotowego do wstępnej autoryzacji i produkcji na dużą skalę.
Ten cel nie oznacza, że gotowa szczepionka dla miliardów ludzi miałaby zawsze trafić do użycia dokładnie po stu dniach. Oznacza raczej próbę zbudowania takiego systemu, w którym:
- platformy technologiczne są wcześniej rozwinięte,
- prototypy dla całych rodzin wirusów istnieją przed kryzysem,
- laboratoria i modele przedkliniczne działają w sieci,
- produkcja może zostać szybciej skalowana,
- regulatorzy mają wcześniej uzgodnione ścieżki oceny.
W tym sensie 100 Days Mission jest nie tyle pojedynczym projektem, ile modelem organizowania całego zaplecza pandemicznego. Zamiast zaczynać od pierwszego etapu po wybuchu kryzysu, CEPI chce doprowadzić do sytuacji, w której część pracy zostanie wykonana z wyprzedzeniem.
Disease X: finansowanie przygotowań na zagrożenie, którego jeszcze nie znamy
Jednym z pojęć stale powracających w działalności CEPI jest Disease X. Nie oznacza ono jednej konkretnej choroby, lecz hipotetyczny, nieznany jeszcze patogen zdolny wywołać poważną epidemię lub pandemię.
To pojęcie zmienia logikę finansowania. W klasycznym modelu inwestuje się w odpowiedź na chorobę, której skutki są już widoczne. W modelu CEPI coraz większe znaczenie mają:
- badania nad całymi rodzinami wirusów,
- platformy umożliwiające szybkie projektowanie szczepionek,
- narzędzia, które można dostosować do nowego zagrożenia, zanim zdąży rozwinąć się w kryzys globalny.
CEPI 3.0 wprost zakłada przygotowanie „head startu” wobec przyszłych zagrożeń typu Disease X. Z punktu widzenia bezpieczeństwa zdrowotnego to racjonalna odpowiedź na ograniczenia ujawnione podczas COVID-19. Z punktu widzenia polityki publicznej oznacza jednak również, że coraz większe środki będą kierowane nie na jedną, zidentyfikowaną chorobę, lecz na infrastrukturę gotowości wobec ryzyka przyszłego i częściowo nieokreślonego.
Co CEPI finansuje naprawdę: konkretne przykłady
Najłatwiej zrozumieć CEPI nie przez jej misję, lecz przez przykłady inwestycji. Organizacja regularnie angażuje środki w projekty, które łączą badania, przemysł i gotowość pandemiczną.
BioNTech i produkcja mRNA w Afryce
W 2024 roku CEPI ogłosiła rozszerzenie współpracy z BioNTech. Organizacja zadeklarowała do 145 mln dolarów wsparcia na rozwój zdolności badawczo-produkcyjnych w zakładzie w Kigali w Rwandzie.
Projekt ma wspierać tworzenie afrykańskiego ekosystemu szczepionek mRNA — od badań i rozwoju po produkcję kliniczną i komercyjną. Wśród potencjalnych obszarów zastosowania wskazywano m.in. malarię, mpox i gruźlicę.
To przykład inwestycji, która ma dwa cele naraz: rozwój nowoczesnej technologii oraz ograniczanie geograficznej koncentracji zdolności produkcyjnych.
Moderna i szczepionka przeciw pandemicznej grypie H5
W grudniu 2025 roku CEPI zapowiedziała inwestycję do 54,3 mln dolarów w kluczowe badanie fazy III eksperymentalnej szczepionki mRNA firmy Moderna przeciw pandemicznej grypie H5.
Według warunków partnerstwa, jeżeli produkt uzyska licencję i dojdzie do pandemii grypy, Moderna ma przeznaczyć 20% swoich zdolności produkcyjnych tej szczepionki na dostawy dla krajów o niskich i średnich dochodach po przystępnych cenach.
Ten przykład pokazuje model CEPI w najczystszej postaci: publiczno-filantropijne finansowanie przyspiesza rozwój produktu firmy prywatnej, a w zamian organizacja negocjuje określone zobowiązania dotyczące dostępu.
Samsung Biologics i sieć szybkiej produkcji
W lutym 2026 roku CEPI ogłosiła partnerstwo z Samsung Biologics. Firma dołączyła do Vaccine Manufacturing Facility Network, czyli sieci zakładów, które mają w przyszłości wspierać szybkie zwiększanie produkcji szczepionek w odpowiedzi na zagrożenia epidemiczne i pandemiczne.
Projekt ma rozwijać szybkie procesy produkcyjne dla szczepionek rekombinowanych. CEPI informowała również, że w przyszłej sytuacji pandemicznej Samsung Biologics zapewniłby organizacji gwarantowany dostęp do potencjalnie 50 mln dawek szczepionek oraz do miliarda dawek substancji czynnej.
To pokazuje, że gotowość pandemiczna w modelu CEPI nie kończy się na laboratorium. Obejmuje również zdolność do fizycznego wytwarzania produktów w skali potrzebnej podczas kryzysu.
Równość dostępu: mocna deklaracja i trudne wykonanie
CEPI bardzo mocno akcentuje zasadę equitable access, czyli sprawiedliwego dostępu do efektów finansowanych projektów. Organizacja wskazuje, że obowiązki dotyczące dostępności są włączane do wszystkich jej umów inwestycyjnych, a ich szczegółowy zakres ma być dopasowany do rodzaju projektu i poziomu finansowania.
W praktyce może to oznaczać:
- warunki dotyczące ceny,
- rezerwację części produkcji dla państw uboższych,
- dostęp do danych, materiałów i wyników badań,
- geograficzne rozpraszanie produkcji,
- zobowiązania do współpracy w sytuacji ogłoszenia zagrożenia zdrowotnego.
To odpowiedź na doświadczenie pandemii COVID-19, gdy bogatsze państwa znacznie szybciej zabezpieczały dostawy produktów medycznych niż kraje o mniejszej sile zakupowej.
Jednocześnie sama obecność zasady equitable access nie rozwiązuje wszystkich problemów. Wciąż pozostają pytania o:
- jawność konkretnych umów z firmami,
- realną możliwość egzekwowania warunków w czasie globalnego kryzysu,
- relację między prawami własności intelektualnej a publicznym finansowaniem,
- to, jak CEPI równoważy interes firm potrzebujących zachęt inwestycyjnych z interesem społecznym.
To jedna z najważniejszych osi oceny CEPI. Organizacja nie powinna być oceniana tylko po tym, ile pieniędzy wydaje na badania. Równie istotne jest to, na jakich warunkach świat uzyskuje dostęp do produktów rozwijanych dzięki tym środkom.
Kto decyduje o priorytetach
CEPI ma rozbudowaną strukturę zarządzania. Jest norweskim stowarzyszeniem, którego głównym organem jest CEPI Board. Według oficjalnych informacji rada liczy 12 członków z prawem głosu: czterech reprezentujących inwestorów oraz ośmiu niezależnych członków posiadających kompetencje m.in. w zakresie przemysłu, zdrowia globalnego, nauki, finansów i mobilizacji zasobów. Obok nich funkcjonuje pięciu obserwatorów.
Rada korzy