Maurice Strong – organizator globalnej agendy ekologicznej

205

Współczesna polityka środowiskowa nie powstała w jednym momencie i nie została zaprojektowana przez jednego człowieka.

A jednak są postacie, bez których jej globalny kształt wyglądałby inaczej.

Maurice Strong był jedną z nich.

Kanadyjski przedsiębiorca, człowiek przemysłu energetycznego, urzędnik międzynarodowy i organizator dwóch przełomowych konferencji ONZ — Sztokholmu 1972 oraz Rio 1992 — odegrał wyjątkową rolę w przekształceniu ochrony środowiska z tematu pobocznego w jeden z głównych problemów globalnego zarządzania.

Nie był naukowcem od klimatu. Nie był przywódcą masowego ruchu ekologicznego. Nie stworzył współczesnej polityki klimatycznej samodzielnie.

Jego znaczenie polegało na czymś innym: potrafił połączyć świat biznesu, dyplomacji, ONZ, fundacji, nauki i rodzącej się polityki środowiskowej w jeden trwały obieg instytucjonalny.

To pod jego kierunkiem odbyła się pierwsza wielka konferencja ONZ poświęcona środowisku człowieka. To on został pierwszym dyrektorem wykonawczym UNEP. To on dwadzieścia lat później organizował Szczyt Ziemi w Rio, z którego wyszły Deklaracja z Rio, Agenda 21 i nowe umocowanie dla pojęcia zrównoważonego rozwoju.

Dla jednych Strong był wizjonerem, który zrozumiał, że degradacja środowiska i rozwój gospodarczy muszą być traktowane razem. Dla innych — symbolem narodzin technokratycznego modelu, w którym kwestie zasobów, energii, konsumpcji i rozwoju coraz częściej przenosi się z poziomu państw do międzynarodowych agend, konferencji i programów eksperckich.

Oba spojrzenia dotykają części prawdy.

Maurice Strong nie był „twórcą wszystkiego”, co dziś określa się jako globalną politykę ekologiczną. Ale był jednym z jej najważniejszych organizatorów. I właśnie to słowo najlepiej opisuje jego rolę.

Od biedy w Manitobie do świata wielkiego biznesu

Maurice Frederick Strong urodził się 29 kwietnia 1929 roku w Oak Lake w kanadyjskiej Manitobie. Dorastał w czasie Wielkiego Kryzysu, w rodzinie dotkniętej biedą i niestabilnością ekonomiczną.

Nie miał typowej drogi kariery elit międzynarodowych. Nie zaczynał od prestiżowego uniwersytetu ani dyplomatycznej akademii. W młodości wcześnie wszedł na rynek pracy i szybko zainteresował się sektorem surowcowym oraz energetycznym.

W późniejszych latach wspominał, że doświadczenie kryzysu gospodarczego mocno wpłynęło na jego sposób myślenia o świecie. W jego biografii od początku widać napięcie, które będzie towarzyszyło mu przez całe życie: z jednej strony praktyczny kapitalizm, inwestycje i przemysł; z drugiej — przekonanie, że gospodarka wymaga szerszej odpowiedzialności społecznej i długofalowego planowania.

Kariera Stronga rozwijała się szybko. Pracował w sektorze naftowym, związał się z Calgary i branżą energetyczną, a następnie wszedł do świata dużych przedsiębiorstw. W latach 60. został prezesem Power Corporation of Canada, jednej z ważnych kanadyjskich grup inwestycyjnych.

Ten etap jest kluczowy dla zrozumienia jego późniejszej pozycji. Strong nie przyszedł do globalnej polityki środowiskowej z marginesu systemu gospodarczego. Przyszedł z jego wnętrza.

Znał przemysł. Znał duży kapitał. Znał sektor energetyczny. Rozumiał logikę korporacji i państwowych interesów gospodarczych. Później właśnie ta umiejętność poruszania się między różnymi światami stała się jego największym atutem.

Biznesmen, który wszedł do międzynarodowego rozwoju

W drugiej połowie lat 60. Strong przeszedł z wielkiego biznesu do administracji publicznej. Został pierwszym szefem kanadyjskiej Canadian International Development Agency, agencji odpowiedzialnej za pomoc rozwojową.

To doświadczenie przesunęło jego zainteresowania z gospodarki krajowej i sektora prywatnego na problemy globalnego rozwoju. Świat lat 60. był pełen napięć między bogatą Północą a biedniejszym Południem. Dekolonizacja zmieniała mapę polityczną, a nowe państwa domagały się większego wpływu na międzynarodowy porządek gospodarczy.

Strong coraz mocniej interesował się pytaniem, jak połączyć:

• rozwój gospodarczy państw biedniejszych,
• ochronę środowiska,
• dostęp do zasobów,
• międzynarodową współpracę instytucjonalną.

To ważne, bo późniejsza agenda środowiskowa nigdy nie była wyłącznie „zielona”. Od początku była powiązana z pytaniem o rozwój, biedę, nierówności i relacje między państwami rozwiniętymi a rozwijającymi się.

Strong dobrze wyczuwał ten problem. Rozumiał, że państwa globalnego Południa nie zaakceptują ekologii jako hasła służącego blokowaniu ich industrializacji. Jeśli ochrona środowiska miała wejść do głównego nurtu ONZ, musiała zostać przedstawiona jako część szerszej debaty o rozwoju.

Sztokholm 1972 – środowisko wchodzi do polityki światowej

Największym pierwszym osiągnięciem Maurice’a Stronga była organizacja Konferencji Narodów Zjednoczonych w sprawie Środowiska Człowieka, która odbyła się w Sztokholmie w dniach 5–16 czerwca 1972 roku.

Było to pierwsze globalne spotkanie ONZ poświęcone środowisku jako zagadnieniu międzynarodowemu. Strong został sekretarzem generalnym konferencji i odegrał centralną rolę w jej przygotowaniu.

Przed Sztokholmem kwestie ekologiczne były coraz częściej obecne w debacie publicznej — szczególnie w krajach Zachodu — ale nie stanowiły jeszcze trwałego elementu światowej architektury instytucjonalnej. Konferencja zmieniła ten stan.

W jej przygotowaniu wykorzystano raport „Only One Earth: The Care and Maintenance of a Small Planet”, opracowany przez Barbarę Ward i René Dubosa. Dokument miał zbudować wspólny intelektualny punkt wyjścia dla rozmów o środowisku, rozwoju i odpowiedzialności międzynarodowej.

Sztokholm 1972 przyniósł kilka przełomowych efektów:

• uznanie środowiska za problem międzynarodowy,
• przyjęcie Deklaracji Sztokholmskiej,
• zbudowanie podstaw do stałej współpracy ekologicznej w systemie ONZ,
• powołanie United Nations Environment Programme, czyli UNEP.

UNEP stał się pierwszą instytucją ONZ z siedzibą w państwie rozwijającym się — w Nairobi w Kenii. Strong został jego pierwszym dyrektorem wykonawczym.

To właśnie tu widać jego unikalną rolę. Nie tylko zorganizował konferencję. Następnie objął kierownictwo nad instytucją, która miała utrwalać jej skutki.

UNEP – instytucjonalizacja globalnej ekologii

Powstanie UNEP było jednym z najważniejszych wydarzeń w historii międzynarodowej polityki środowiskowej. Po raz pierwszy w systemie ONZ pojawił się wyspecjalizowany program, którego zadaniem było koordynowanie działań środowiskowych, inicjowanie badań, wspieranie współpracy państw i budowanie globalnej świadomości ekologicznej.

Strong kierował UNEP do 1975 roku. W tym czasie program dopiero budował swoje miejsce w strukturze ONZ, tworzył kontakty z rządami, środowiskami naukowymi i organizacjami społecznymi oraz próbował wypracować język łączący ochronę przyrody z rozwojem gospodarczym.

W późniejszej narracji UNEP wskazuje, że Strong odegrał wyjątkową rolę w „globalizacji ruchu środowiskowego”. To trafne określenie, jeśli dobrze je rozumieć. Nie chodzi o to, że stworzył ekologiczne myślenie od zera. Chodzi o to, że przeniósł je z poziomu rosnącego ruchu społecznego i krajowych debat na poziom międzynarodowych instytucji.

Od tego momentu środowisko przestało być tylko sprawą parków narodowych, smogu czy lokalnych protestów przeciw zanieczyszczeniom. Zaczęło być omawiane jako problem:

• globalnych zasobów,
• relacji gospodarka–natura,
• koordynacji między państwami,
• międzynarodowych mechanizmów zarządzania.

Ta zmiana była fundamentalna.

Ekolog z doświadczeniem w ropie i energii

Kariera Stronga miała w sobie paradoks, który do dziś budzi zainteresowanie. Człowiek, który odegrał tak dużą rolę w globalizacji agendy środowiskowej, był jednocześnie silnie związany z przemysłem energetycznym i surowcowym.

Po okresie pracy dla ONZ wrócił do Kanady i w latach 1976–1978 kierował państwową spółką Petro-Canada. Później obejmował inne funkcje w sektorze publicznym i prywatnym, związane m.in. z energetyką i inwestycjami.

Dla zwolenników Stronga nie było w tym sprzeczności. Uważali, że właśnie znajomość biznesu i przemysłu pozwalała mu rozumieć realia gospodarcze lepiej niż wielu aktywistów.

Dla krytyków był to powód do nieufności. Wskazywali, że globalna polityka środowiskowa od początku rodziła się nie tylko w środowiskach naukowych i obywatelskich, lecz także w bezpośrednim kontakcie z elitami biznesu, surowców i wielkiego kapitału.

Nie trzeba twierdzić, że Strong „udawał ekologicznego reformatora”, aby zauważyć istotny fakt: jego model działania nie polegał na konflikcie z systemem gospodarczym, lecz na próbie przebudowy tego systemu od środka poprzez porozumienia elit, instytucje i globalne fora.

To jest jeden z najważniejszych kluczy do jego biografii.

Zrównoważony rozwój jako nowy język globalnej polityki

W latach 80. i na początku lat 90. pojęcie zrównoważonego rozwoju stało się centralnym terminem międzynarodowej debaty. Wielką rolę odegrał tu raport „Our Common Future” przygotowany przez Światową Komisję ds. Środowiska i Rozwoju, kierowaną przez Gro Harlem Brundtland.

Strong był związany z tym obiegiem idei i pozostawał jedną z kluczowych osób łączących wcześniejsze doświadczenie Sztokholmu z nadchodzącą agendą Rio.

Zrównoważony rozwój miał być odpowiedzią na wcześniejsze napięcie między ochroną środowiska a rozwojem gospodarczym. Nie chodziło już o prosty wybór: albo industrializacja, albo natura. Chodziło o model, w którym rozwój ma zaspokajać potrzeby obecnych pokoleń bez podważania możliwości przyszłych.

Brzmi to szeroko, a właśnie w tej szerokości tkwiła jego siła. Pojęcie mogło łączyć państwa bogate i biedniejsze, ekologów i część biznesu, administrację ONZ i rządy. Każdy widział w nim coś nieco innego, ale termin pozwalał budować wspólny język.

Jednocześnie jego elastyczność otwierała drzwi do bardzo szerokiej interpretacji. Jeśli niemal każdą dziedzinę życia można oceniać pod kątem „zrównoważenia”, to pojęcie zaczyna oddziaływać na:

• energetykę,
• transport,
• rolnictwo,
• urbanistykę,
• konsumpcję,
• finanse,
• edukację,
• politykę demograficzną i rozwojową.

Strong dobrze rozumiał potencjał tego języka. W Rio w 1992 roku znalazł on swoje największe instytucjonalne rozwinięcie.

Rio 1992 – moment narodzin współczesnej agendy środowiskowej

W 1992 roku Maurice Strong został sekretarzem generalnym United Nations Conference on Environment and Development, znanej jako Szczyt Ziemi w Rio de Janeiro.

Było to jedno z najważniejszych spotkań międzynarodowych końca XX wieku. Uczestniczyli w nim przedstawiciele ponad 170 państw, a jego znaczenie wykraczało daleko poza klasyczną debatę o ochronie przyrody.

Rio 1992 połączyło kilka wielkich wątków:

• środowisko,
• rozwój gospodarczy,
• ubóstwo i nierówności,
• wzorce produkcji i konsumpcji,
• rola państw, organizacji międzynarodowych i społeczeństwa obywatelskiego.

Najważniejsze dokumenty i skutki Szczytu Ziemi obejmowały:

• Deklarację z Rio w sprawie Środowiska i Rozwoju,
• Agendę 21,
• Ramową konwencję Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu,
• Konwencję o różnorodności biologicznej,
• zasady dotyczące zrównoważonego zarządzania lasami.

Rio 1992 nie stworzyło jeszcze całej współczesnej polityki klimatycznej. Ale bez niego trudno zrozumieć późniejsze procesy: konferencje klimatyczne COP, rozwój języka zrównoważonego rozwoju, cele milenijne, Agendę 2030 i globalne standardy środowiskowe.

Strong był jednym z głównych organizatorów tego przejścia.

Agenda 21 – plan działania, który obrósł legendą

Najbardziej znanym dokumentem przyjętym w Rio była Agenda 21. ONZ opisuje ją jako kompleksowy plan działania, który miał być realizowany globalnie, narodowo i lokalnie przez system Narodów Zjednoczonych, rządy oraz tzw. grupy główne w obszarach, gdzie działalność człowieka wpływa na środowisko.

Zakres Agendy 21 był bardzo szeroki. Dokument dotyczył m.in.:

• walki z ubóstwem,
• zmian wzorców konsumpcji,
• ochrony atmosfery,
• zarządzania gruntami, lasami i zasobami wodnymi,
• rolnictwa,
• odpadów,
• roli kobiet, młodzieży, samorządów, organizacji pozarządowych i biznesu.

Agenda 21 nie była traktatem wiążącym państwa prawnie w taki sposób jak ratyfikowana konwencja. Była jednak ważnym dokumentem programowym, który wyznaczał kierunek myślenia o rozwoju i środowisku na wiele lat.

Wokół Agendy 21 narosło później wiele skrajnych interpretacji. Część krytyków przedstawiała ją jako dowód istnienia tajnego planu globalnej kontroli nad ziemią, własnością i stylem życia. Takie ujęcie jest przesadne i nie odpowiada formie samego dokumentu.

Ale z drugiej strony nie należy udawać, że Agenda 21 była niewinną broszurą bez znaczenia. Była ambitnym, szerokim programem wpływania na politykę publiczną — od poziomu międzynarodowego po lokalny.

Jej znaczenie nie polegało na „ukrytym przymusie”, lecz na tym, że pomagała utrwalić przekonanie, iż środowisko, rozwój i sposób organizacji społeczeństw powinny być koordynowane w oparciu o wspólne globalne ramy.

Strong i idea zarządzania przez wielkie konferencje

Maurice Strong miał szczególny talent do tworzenia momentów politycznych. Sztokholm 1972 i Rio 1992 były czymś więcej niż konferencjami. Były wydarzeniami, które pomagały nadać nową rangę określonym problemom.

To ważna technika wpływu. Nie wszystko trzeba od razu zamieniać w prawo. Czasem wystarczy:

• zwołać państwa i ekspertów,
• stworzyć wspólny język,
• przyjąć deklaracje i programy działania,
• powołać instytucje wdrażające,
• uruchomić proces, który będzie rozwijany przez kolejne dekady.

Strong był mistrzem takiego podejścia. Nie narzucał światu gotowego kodeksu jednym podpisem. Budował procesy.

Z tego powodu jego wpływ bywa niedoceniany przez tych, którzy szukają tylko formalnej władzy. Nie miał stanowiska dającego mu możliwość samodzielnego rządzenia państwami. Ale uczestniczył w tworzeniu takich ram, które później stawały się punktami odniesienia dla rządów, agencji ONZ, organizacji pozarządowych, uczelni i międzynarodowych instytucji finansowych.

Earth Council i ciąg dalszy po Rio

Po Szczycie Ziemi Strong nie wycofał się z agendy ekologicznej. Włączył się w tworzenie Earth Council, organizacji mającej wspierać wdrażanie ustaleń z Rio oraz budować szersze zaplecze społeczne dla koncepcji zrównoważonego rozwoju.

Logika była prosta: konferencja międzynarodowa sama w sobie nie zmienia rzeczywistości. Potrzebne są instytucje, które podtrzymują temat, monitorują postęp, współpracują z rządami, organizacjami społecznymi i biznesem.

Earth Council wpisywała się w tę filozofię. Była przykładem tego, jak po 1992 roku powstawał coraz gęstszy ekosystem instytucji zajmujących się zrównoważonym rozwojem i globalną polityką środowiskową.

To właśnie w tym okresie wyraźnie rośnie znaczenie modelu, który później stanie się powszechny: problemy globalne są analizowane i „obsługiwane” przez sieć powiązanych instytucji — ONZ, fundacji, organizacji pozarządowych, ekspertów, biznesu i rządów.

Strong nie był jedynym architektem tego modelu. Ale należał do jego najważniejszych pionierów.

Karta Ziemi – etyka globalnej odpowiedzialności

Kolejnym ważnym wątkiem w jego działalności była Earth Charter, czyli Karta Ziemi. Dokument ten rozwijał ideę globalnej odpowiedzialności za środowisko, prawa człowieka, sprawiedliwość społeczną i kulturę pokoju.

Strong był współprzewodniczącym Komisji Karty Ziemi razem ze Stevenem C. Rockefellerem. Sama inicjatywa była rozwijana po Rio jako próba stworzenia wspólnej etycznej podstawy dla zrównoważonego rozwoju.

Karta Ziemi nie jest dokumentem prawa międzynarodowego. Ma charakter deklaracji wartości. Ale jej znaczenie tkwi w warstwie symbolicznej i edukacyjnej. Pokazuje, że globalna agenda ekologiczna nie ograniczała się do emisji, lasów i odpadów. W coraz większym stopniu zaczęła formułować etykę globalnego zarządzania przyszłością.

Właśnie tu część krytyków widzi problem. Jeśli dokumenty środowiskowe zaczynają opisywać nie tylko ochronę przyrody, ale także sprawiedliwość społeczną, globalną odpowiedzialność, edukację, kulturę pokoju i nowe zasady współistnienia, to agenda ekologiczna staje się bardzo szerokim projektem cywilizacyjnym.

Dla jednych jest to zaleta. Dla innych — sygnał, że ochrona środowiska stała się bramą do szerszego programu przebudowy politycznej i społecznej.

Przemysł, fundacje, ONZ – Strong jako człowiek styku

Biografia Stronga jest wyjątkowa dlatego, że łączyła pola, które często przedstawia się jako odrębne:

• przemysł energetyczny,
• międzynarodową dyplomację,
• politykę rozwojową,
• organizacje pozarządowe,
• fundacje filantropijne,
• globalne konferencje ONZ.

To czyni go jedną z najbardziej charakterystycznych postaci epoki, w której zaczęły powstawać współczesne sieci zarządzania problemami globalnymi.

Strong nie działał jak klasyczny polityk narodowy. Nie budował zaplecza wyborczego. Nie rywalizował o głosy obywateli. Jego kapitałem były:

• kontakty,
• wiarygodność w wielu środowiskach jednocześnie,
• umiejętność tworzenia dużych procesów instytucjonalnych,
• zdolność do przekładania szerokich idei na konferencje, programy i agendy.

To model wpływu, który stał się bardzo ważny pod koniec XX wieku i pozostaje ważny do dziś.

Gdzie zaczyna się polityka technokratyczna

Strong uważał, że problemy środowiskowe wymagają działania na poziomie wyższym niż lokalny interes jednego kraju. To przekonanie miało uzasadnienie. Zanieczyszczenie oceanów, utrata bioróżnorodności, zmiany klimatu czy transgraniczne problemy zasobowe rzeczywiście nie mieszczą się łatwo w granicach państw.

Ale każde przesunięcie problemu na poziom globalny rodzi pytanie o kontrolę demokratyczną.

Kto definiuje priorytety?
Kto ustala właściwy model rozwoju?
Kto decyduje, które cele środowiskowe mają pierwszeństwo przed interesem przemysłu, rolnictwa albo lokalnych społeczności?
W jaki sposób obywatele mogą rozliczać instytucje, które nie podlegają wyborom?

Strong nie był jedynym promotorem takiego podejścia, ale jego kariera wyjątkowo dobrze pokazuje narodziny technokratycznej polityki globalnych problemów.

W tym modelu nie chodzi o jawne zastąpienie państw. Chodzi o coś subtelniejszego: coraz więcej obszarów zostaje wpisanych w międzynarodowe ramy, strategie, programy i cele, które później oddziałują na decyzje krajowe.

Można uważać to za niezbędną koordynację w świecie współzależności. Można też widzieć w tym proces osłabiania przestrzeni dla demokratycznego sporu na poziomie narodowym.

W obu przypadkach Maurice Strong jest postacią centralną dla zrozumienia tej zmiany.

Oil-for-Food – cień na późnym etapie kariery

W późniejszych latach nazwisko Stronga pojawiło się również w kontekście skandalu związanego z programem ONZ Oil-for-Food dla Iraku.

W 2005 roku ujawniono, że Strong utrzymywał relacje biznesowe z południowokoreańskim lobbystą Tongsunem Parkiem, który został później skazany w Stanach Zjednoczonych za nielegalne działanie jako agent irackiego reżimu w związku z zabiegami o uruchomienie programu Oil-for-Food.

Strong przyznał, że Park zainwestował w 1997 roku w spółkę energetyczną, z którą był związany, ale twierdził, że była to normalna relacja komercyjna, niezwiązana z Irakiem. Gdy sprawa stała się publiczna, zawiesił swoją misję jako specjalny wysłannik sekretarza generalnego ONZ do Korei Północnej.

Raport niezależnego komitetu badającego Oil-for-Food wskazywał, że urzędnicy iraccy próbowali nawiązać relację ze Strongiem poprzez Parka. Nie stwierdzał jednak, że Strong został uznany za winnego przestępstwa.

To rozróżnienie jest ważne. Nie należy przypisywać mu odpowiedzialności, której oficjalne ustalenia nie potwierdzają. Jednocześnie sama sprawa pokazuje, że jego niezwykle szeroka sieć kontaktów — obejmująca biznes, ONZ i dyplomację — niosła również ryzyka konfliktu interesów i nieprzejrzystości.

W przypadku człowieka działającego przez dziesięciolecia na styku tak wielu środowisk nie mogło to pozostać bez znaczenia dla oceny jego dziedzictwa.

Nie twórca ESG, lecz ważny prekursor logiki, z której ESG wyrosło

W starszych komentarzach wokół Stronga można znaleźć tezę, że był on bezpośrednim „twórcą ESG” albo że Rio 1992 prostą linią prowadzi do dzisiejszych regulacji finansowych i klimatycznych. Takie ujęcie jest zbyt skrótowe.

ESG jako współczesna formuła oceny środowiskowej, społecznej i ładu korporacyjnego ukształtowało się później, w innym otoczeniu instytucjonalnym i finansowym.

Ale jednocześnie trudno nie zauważyć, że Strong pomagał tworzyć wcześniejszą logikę, bez której podobne modele miałyby słabsze podstawy:

• środowisko jako kwestia strategiczna,
• rozwój oceniany nie tylko przez wzrost gospodarczy,
• rola biznesu w realizacji celów publicznych,
• globalne cele wpływające na krajowe i lokalne polityki,
• przenikanie agendy ekologicznej do finansów, inwestycji i zarządzania.

Nie był więc architektem ESG w sensie technicznym. Był natomiast jednym z ludzi, którzy współtworzyli intelektualne i instytucjonalne podłoże dla późniejszego rozszerzania kryteriów środowiskowych na coraz więcej dziedzin życia gospodarczego.

Między realnym wpływem a przesadnymi interpretacjami

Wokół Maurice’a Stronga łatwo popaść w dwie skrajności. Jedna przedstawia go niemal jak bezinteresownego ojca współczesnej ekologii. Druga robi z niego centralnego architekta globalnej kontroli nad ludzkością.

Żadna z tych wersji nie jest wystarczająco precyzyjna.

Faktem jest, że Strong wywodził się ze świata biznesu, w tym sektora energetycznego i surowcowego.

Faktem jest, że był sekretarzem generalnym Konferencji Sztokholmskiej w 1972 roku i pierwszym dyrektorem wykonawczym UNEP.

Faktem jest, że był sekretarzem generalnym Szczytu Ziemi w Rio w 1992 roku, z którego wyszły Agenda 21, Deklaracja z Rio oraz ważne konwencje środowiskowe.

Faktem jest, że uczestniczył w dalszym rozwijaniu globalnej agendy zrównoważonego rozwoju poprzez Earth Council i Earth Charter.

Faktem jest, że jego późna kariera została obciążona kontrowersją wokół relacji z Tongsunem Parkiem w tle skandalu Oil-for-Food, choć nie został uznany za winnego przestępstwa.

Interpretacją jest, czy całą jego działalność należy rozumieć przede wszystkim jako niezbędne budowanie międzynarodowej współpracy środowiskowej, czy raczej jako początek modelu przesuwającego coraz więcej decyzji o gospodarce i zasobach w stronę globalnych, technokratycznych ram.

Najuczciwsza odpowiedź brzmi: jego dziedzictwo zawiera oba te wymiary.

Organizator agendy, która została z nami

Maurice Strong zmarł w 2015 roku, ale porządek ideowy i instytucjonalny, który współtworzył, pozostał.

Dziś trudno znaleźć poważną debatę o klimacie, energii, rozwoju, bioróżnorodności, finansach publicznych albo planowaniu miast, która nie byłaby przynajmniej częściowo prowadzona w języku zrównoważonego rozwoju, globalnych celów, środowiskowych ryzyk i odpowiedzialności międzynarodowej.

To nie jest zasługa jednego człowieka. Ale Strong był jedną z najważniejszych osób, które ten język przeniosły z poziomu idei na poziom instytucji.

Najpierw pomógł wprowadzić środowisko do głównego nurtu polityki światowej. Potem pomógł połączyć je z rozwojem gospodarczym. Następnie współorganizował moment, w którym ta agenda została rozpisana na globalne dokumenty, konwencje i programy działania.

Dlatego nie warto sprowadzać go ani do laurkowej postaci „ojca ekologii”, ani do karykatury tajnego demiurga.

Maurice Strong był przede wszystkim organizatorem trwałego przesunięcia: od ochrony środowiska jako jednego z wielu tematów publicznych do środowiska jako ramy, przez którą coraz częściej ocenia się rozwój, gospodarkę i przyszłość społeczeństw.

I właśnie dlatego jego nazwisko pozostaje ważne.

Postacie i środowiska związane z jego dziedzictwem

• Barbara Ward — współautorka raportu „Only One Earth”, przygotowanego przed Konferencją Sztokholmską w 1972 roku.
• René Dubos — naukowiec i współautor „Only One Earth”, ważny dla połączenia refleksji ekologicznej z językiem globalnej odpowiedzialności.
• Gro Harlem Brundtland — przewodnicząca Światowej Komisji ds. Środowiska i Rozwoju, której raport „Our Common Future” utrwalił pojęcie zrównoważonego rozwoju.
• Steven C. Rockefeller — współprzewodniczący Komisji Karty Ziemi razem z Maurice’em Strongiem.
• Achim Steiner — były dyrektor wykonawczy UNEP, który po śmierci Stronga podkreślał jego znaczenie dla rozwoju globalnej dyplomacji środowiskowej.
• Tongsun Park — południowokoreański lobbysta związany ze sprawą Oil-for-Food, którego relacje biznesowe ze Strongiem stały się źródłem późnych kontrowersji wokół kanadyjskiego dyplomaty.

Źródła i materiały pomocnicze

• UNEP, Maurice Strong — oficjalne omówienie roli Stronga jako sekretarza generalnego Konferencji Sztokholmskiej, pierwszego dyrektora UNEP i jednej z kluczowych postaci globalizacji ruchu środowiskowego.
  Link: https://www.unep.org/unep-50-leaders-through-years/maurice-strong
• UNEP, The world mourns one of its greats: Maurice Strong dies, his legacy lives on — oficjalny tekst UNEP po śmierci Stronga, podsumowujący jego rolę w Sztokholmie 1972, powstaniu UNEP i rozwoju globalnej dyplomacji środowiskowej.
  Link: https://www.unep.org/news-and-stories/story/world-mourns-one-its-greats-maurice-strong-dies-his-legacy-lives
• United Nations, Report of the United Nations Conference on the Human Environment, Stockholm 1972 — oficjalny raport z pierwszej globalnej konferencji ONZ poświęconej środowisku człowieka.
  Link: https://digitallibrary.un.org/record/523249/files/A_CONF.48_14_Rev.1-EN.pdf
• United Nations Department of Economic and Social Affairs, Agenda 21 — oficjalna strona ONZ prezentująca Agendę 21 przyjętą na Szczycie Ziemi w Rio w 1992 roku.
  Link: https://sdgs.un.org/publications/agenda21
• United Nations, Rio Declaration on Environment and Development — tekst Deklaracji z Rio, jednego z najważniejszych dokumentów przyjętych podczas Szczytu Ziemi w 1992 roku.
  Link: https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/generalassembly/docs/globalcompact/A_CONF.151_26_Vol.I_Declaration.pdf
• UNEP, Maurice F. Strong, UNEP’s First Executive Director, Celebrates his 85th Birthday — oficjalne omówienie kariery Stronga, w tym jego roli przy UNEP, Rio 1992 oraz w Światowej Komisji ds. Środowiska i Rozwoju.
  Link: https://www.unep.org/news-and-stories/press-release/maurice-f-strong-uneps-first-executive-director-celebrates-his-85th
• Earth Council Alliance, History — historia Earth Council, organizacji powołanej po Rio 1992 w celu wspierania wdrażania agendy zrównoważonego rozwoju.
  Link: https://earthcouncilalliance.org/history/
• Earth Charter International, Maurice Strong and the Earth Charter — omówienie roli Stronga w rozwoju Karty Ziemi.
  Link: https://earthcharter.org/library/maurice-strong-earth-charter/
• Earth Charter International, The Earth Charter — oficjalny tekst i omówienie dokumentu przedstawiającego zasady globalnej odpowiedzialności, zrównoważonego rozwoju i kultury pokoju.
  Link: https://earthcharter.org/read-the-earth-charter/
• Independent Inquiry Committee into the United Nations Oil-for-Food Programme, report summary — podsumowanie ustaleń dotyczących programu Oil-for-Food, w tym wzmianka o próbach nawiązania relacji z Maurice’em Strongiem przez Tongsuna Parka.
  Link: https://reliefweb.int/report/iraq/iraq-oil-food-programme-independent-inquiry-committee-finds-mismanagement-and-failure
• United Nations Secretary-General, Noon briefing of 22 April 2005 — oficjalna informacja ONZ o zawieszeniu przez Stronga misji dotyczącej Korei Północnej do czasu wyjaśnienia jego relacji z Tongsunem Parkiem.
  Link: https://www.un.org/sg/en/content/highlight/2005-04-22.html
• U.S. Department of Justice, Tongsun Park conviction press release, 2006 — komunikat dotyczący skazania Parka za nielegalną działalność na rzecz irackiego reżimu w kontekście programu Oil-for-Food.
  Link: https://www.justice.gov/archive/usao/nys/pressreleases/July06/parkconvictionpr.pdf
• The Canadian Encyclopedia, Maurice Frederick Strong — syntetyczne opracowanie biografii Stronga, obejmujące jego działalność biznesową, rolę w Petro-Canada i późniejsze funkcje międzynarodowe.
  Link: https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/maurice-frederick-strong
• European University Institute, Maurice Strong’s network: a structured database of individuals and organisations, 2025 — współczesne opracowanie naukowe mapujące sieć instytucjonalną i osobową Stronga.
  Link: https://cadmus.eui.eu/entities/publication/b9922340-9b84-439a-a22d-ec66282ac751